ataramiñe 1 2
EUSKAL ER REPRE S A L I A TU POLITIKOEN
LITERATURA KOADERNOAK
ataramiñe
EUSKAL ERREPRES AL I ATU POLITIKOEN
LITERATURA KOADERNOAK
www.literaturakoadernoak.org
AZALAREN IRUDIAREN EGILEA
Mikel Zarrabe
*
ataramiñe
EUSKAL E R R EP RE S A L I ATU POLITIKOEN
LITERATURA KDADERNDAK
ISBN: 978-84-940593-0-1
Lege gordailua
Deposito legal
Depot legal
SS- 1628-20 12
ataramiñe 2012
www.literaturakoadernoak.org
(3) COPYLEFT
Publikazio hau copyleft erakoa da. Beraz, bere edukiak zabaldu, aipatu eta hitzez hitz kopiatu daitezke, osorik zein zatika,
edozein medio erabiliz eta edozein helburu lortzeko, ohar hau mantentzen eta jatorria aipatzen den bitartean.
Aurkibidea
Hitzaurrea TeresaToda Iglesia 5
Aratz Estonba Iturriza Poemak 9
Alfontso Etxegarai Atxirika Los hijos de la arcilla 13
Mikel Antza Invictus | Kandela pizteko behardena 19
Fernando Alonso Abad Septimo di'a del septimo mes 27
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta Bertsoak 45
Zigor Garro Perez Dagbok 67
Aitor Lorente Bilbao Nazien heriotza zentroetako erresistentzia 89
Xabier Aranburu Muguruza Bertsoak 1 05
Joxe Karlos Apeztegia Jaka Kronikak I 1 3
Jokin Urain Larrañaga Zain gaudenon denbora 1 27
Aitzol Iriondo Yarza Artherria | Bazatoz, umore? 147
Joseba Sarrionandia Uribelarrea Poemak 1 8 1
Mikel Zarrabe Elkoroibide Marrazkiak 187
Itziar Plaza Fernandez Marrazk iak 20 1
Joseba Galarraga Arrona Marrazkiak 207
Julen Atxurra Egurrola, Pototo Marrazkiak 21 I
Mikel Orbegozo Etxarri Marrazkiak 235
Itziar Moreno Martinez Marrazkiak 247
Jon Aingeru Otxoantezana Badiola, Kirru Marrazkiak 253
Gorka Lupiañez Mintegi Marrazkiak 259
Teresa Toda Iglesia
1950
Porto Alegre (Brasil)
Espetxean: 2007. 1 2.0 1
C.RCordoba
Carretera Sevilla-Madrid, km. 39 I
!4.0l5Alcolea
Hitzaurrea
Sormen Kolektiboa
Euskal preso politikook, izandakoak zein gaur egun oraindik
hormatzarren artean dihardugunok, ondo baino hobeto dakigu
sormena eta irudimena kartzelari aurre egiteko tresna baliotsuak
direla, bai barnean daramaguna lantzeko, baita ere kanpoan di-
tugun pertsona maitatuekin harremanak sendotzeko, estimatzen
ditugula erakusteko.
Sormen horren emaitzak forma ezberdinetakoak dira. Ideiak
esaldi eder bihurtuta, ipuinak eta eleberriak sortzen dira; kolo-
reekin jolastuz, naturak, lagunek, Euskal Herriko ezaugarriek
margoetan bizia hartzen dute; marrazki artistikoak edo komiki
gisakoak ere bai lantzen dira. Joste-lan piloa dago, arropa asma-
tzen, apaintzen; gurutze-puntukoak...; aproposak diren material
xumeekin, apaingarri paregabeak egiten dira; eta, toki batzuetan,
buztina, zura edo larrua lantzeko aukerak daude. Halaber, fun-
damentuzko materialik ez dagoenean, edozein gai birziklatzeko
sekulako kapazitatea du EPPKk!
Ekoizpen hauen fruitu gehienak, politenak ia beti, ez dira inoiz
publikoak, baizik eta senide zein lagunentzat bereziki sortuak.
Hartzaileek pozez janzten edo erabiltzen dituzten heinean,
hurkoengana iristen dira, baina, funtsean, gure harreman pertso-
nalaren erakusleak dira. Gure eskulanek, kartzelak kanpokoekin
lotzen ditugun maitasunezko hariak moztea lortu ez duenaren
mezua daramate, kartzelero askoren amorraziorako.
g ataramiñej
Teresa Toda Iglesia
Sormen Kcle:d!jo ; .:
Hala ere, esan genezake idazlanak nagusiak direla gure artean.
Bai? Ba, bai. Zenbat gutun ateratzen dira astero-astero Estatu
espainoleko zein frantziarreko espetxeetatik? Ez al dira hauexek,
hain zuzen ere, presoen idazlan mimatuenak? Eremu pribatuan
geratzen dira, baina zenbat gogo, ahalegin, sentimendu, denbo-
ra... eskaintzen diegu! Bihotzetik isurtzen zaizkigu.
Gutunak gurasoentzat, askotan espetxeko egoera xamurtuz, ge-
hiegi kezka ez daitezen. Seme-alabentzat, ipuin edota tradizioak
transmititzen, jostalari, hain oztopatuta dagoen aita-amatasuna
ureztatuz. Amodiozko izkribuak, goxoak, pikaroak, konplizeak,
alaiak; baita, aldizka, tristeak ere. Laguntzako gutunak, agian, fa-
miliari esaten ez diona zaiona kontatzen, edo gure bizipen arrun-
tak barregarri bihurtzen. Moduluz modulu eta kartzelen arteko
gutunak, lagunek, kideek, elkarren berri ematen.
Giza altxorra da Euskal Herriko hainbeste etxeetan urtez urte
aberasten doan orri multzo izugarri hori. Gutun haietan, baita
eskulanetan ere, EPPKren historia borrokalaria zein presoen ka-
litate humanoa ehunduta dago.
Dena dela, idazlan batzuek salto egin dute argitara. Liburu dezente
loratu dira burdinen artean. Baita Ataramiñek azken urteetan ze-
har bere orrietan bildutako kolektiboaren harribitxi txikiak ere.
Ezin dut sarrera hau bukatu idazten ari naizen bitartean Josu
Uribetxeberria eta beste 13 kide gaixoek bizi duten egoera latza
aipatu gabe. Dispertsio eta espetxe politika mendekatzailearen
adierazle garratza da! Besarkada handia zuentzat!
Kordobako espetxetik
Aratz Estonba Iturriza
Donostia
200 1 -2005 artean izan zuten kartzelan.
Oraingoan, 2009ko urrutik hona daukate preso.
Martires de Ocaña 6
Toledo
Telebistari begira
Telebistari begira nago, barrotearen itzalak zeharkatzen du pantaila
irudiek erakusten dute nola poliziakjendeajipoitzen duen han eta hemen
terrorismoa da ezabatu beharreko gaitza
indarrez, beldurra hedatuz,
biolentziaren monopolioa, boterea
beti boterea
giltzarria entzuten da atearen beste aldean
funtzionarioa izango da kontakatilu lanetan
atxiloketa gehiago izango dira Barne Ministroaren esanetan
ez dakigu non, ez dakigu nor, ez dakigu zergatik
baina atxiloketa gehiago izango dira
komisaldegi eta epaitegietako kalabozoetako hormetan irakur daiteke
"eutsi'V'lasai, dena bukatu da"
eta kaleetan panfletoak barreiatzen dira
"ez beldurrik izan, ez hitz egin"
"de prision a prision" lagunaren gutuna
"intervencion de comunicaciones"
bortxaketa, autozentsura
hilabete jasotzen dudanerako
inoiz baino preso gehiago dago Espainian
inon baino preso gehiago dago Espainian
"La Roja"txapeldun
arma, tiro, gol
preso naukate Espainian / preso gauzkate Espainian
hortzak estuturik preso naukate Espainian /
hortzak estuturik preso gauzkate Espainian
amorruz gaindi preso naukate Espainian /
amorruz gaindi preso gauzkate Espainian
barrotearen itzalak gora egiten du telebistako pantailan
ordulariko orratzen moduan.
[ ataram,ñej
Aratz Estonba Iturriza
Hutsunea
Albora begiratu dudanean
nire begirada hormaraino iritsi da
zurekin talka egin beharrean.
Kalean genituen elkarrizketak izan nahian
monologoak baino ez ditut lortzen.
Nire ezpainek ezin dute zure haragiaren goxotasuna sentitu,
muturra zimurtu besterik ez dut egiten.
Larrua jotzea ere
imajinazioz jositako joko lizun bakartia da.
Ohean nagoela besoa luzatzen dudanean
zu besarkatu nahian, erori egiten naiz
ohea bera txikiegia delako biontzat.
Erraietatik
Hormek oihu egiten segituko dute
nire odolak bor-bor dirauena
amorrua jaurtiko baitut
eta espraiaren tanta bakoitza
nire hautsitako ametsen puska zorrotza izango da
haien amets goxoak zartatzen eta gaiztotzen
maite zaitudala deiadar egiten dudan moduan
erraietatik.
Ocaña II espetxetik
Alfontso Etxegarai Atxirika
1958
Plentzia
I985ean, Quitora (Ekuador) deportatua. I986an,
SaoTomera (Afrika).
nitu Rperp^nr a Sr
deoortado vasco (TxalaDarta. 1 995") eta ,
Los hijos de la arcilla
Pasaban las canoas, bien a lo lejos, con hombres y mujeres en
pie, un poco inclinados hacia adelante, como sombras de nariz
alargada hurgando en el horizonte.Vistas desde lejos, pareci'a
que volasen. Iban hacia el sur, sin amanecer del todo. Iban por
los siglos de los siglos, como si fuera un destino.Y los sueños
tambien iban, aunque para algunos sabios, sabios sabios, no
fueran mas que quimeras. Cuando cambiaba la estacion, con
fnb o con sol, volvian por el otro lado, como si hubieran dado
la vuelta al mundo, algunas veces con gloria, otras con pena. En
la playa esperaba la aldea, con fogatas para orientar el regreso
a casa, a la tierra. Bajaban de las canoas y entregaban las armas
al pueblo, que las guardaban en las grutas secretas. Las armas
eran del pueblo en esta aldea. Las sombras de nariz alargada
mudaban sus trajes y se volvi'an pescadores. Hasta bien avanzada
la madrugada, relataban sus viajes, siempre con pasion. La
aldea los escribi'a en telas, no habi'a otra manera de guardar la
memoria. Estaban prohibidas otro tipo de escrituras, asi' como
estaban prohibidos los libros que contaban su pasado. Relataban
y relataban diciendo que lo mas valioso era el camino; que se
tuviera en cuenta el camino y no la necesidad, a veces urgente,
de llegar al final del viaje. Ese camino no era solo elegir una
opcion o la otra, ni calificar un momento de la vida de un pueblo
que lucha con palabras seductoras. Se trataba de la dignidad y
el sentido historico, la solidaridad y la solucion colectiva como
camino. En ese camino no se negociaba la libertad ni el derecho
a la resistencia!
En tierra firme, junto a la fortificacion que sirvio de defensa en
las guerras de unos y de otros, un mundo de diversas estatuas de
| ataramin<||
Alfontso Etxegarai Atxirika
Los hijos de la arcilla
piedra, acompañadas por viejos y roñosos cañones, comenzaba
a sacudirse el relente. Eran las primeras en avistar las canoas,
desde que las guerras existfan. Quien sabe si alguna de ellas no
fue algun di'a sombra de nariz alargada? Kilometros mas alla, en
las casas y en los hoteles, las pantallas de television por satelite
esculpi'an la vida cotidiana repitiendo noticias, sin preocuparse de
si los consumidores de tragedias se habian sentado ya a tomar
el cafe de la mañana. Siempre los mismos temas. Les parecfa
imprescindible que Grecia siguiera en el euro.tan imprescindible
que, de lo contrario, estaban dispuestos a enviarles ejercitos de
economistas, troikas , fondos... si era para hacer callar a los griegos.
A nadie, en el bando de los jefes europeos, o sea en su sano
juicio, se le habi'a ocurrido decir que era el euro que necesitaba
quedarse en Grecia, que de lo contrario se les desmoronaba
su invento polftico, su ya no tan seductor invento poh'tico. Las
pantallas cambiaban la imagen, volvi'an con las guerras sagradas,
las bendecidas, esas guerras que solo tenfan muertos con
derecho a bandera y funerales si eran del buen bando, del suyo,
y que todos los di'as nos salpicaban con decenas y decenas de
muertos en pai'ses lejanos...
El sol ya calentaba. Los turistas comenzaban a desembarcar para
visitar la fortaleza, pasando por entre las estatuas de piedra.
Todos se paraban frente a la que mas atrai'a, la mas grande, la
mas impresionante... Una estatua con uniforme, probablemente
un soldado, fardado y pertrechado de todas las correas y de
todas las armas. Fusil de asalto con vision nocturna, especial para
el ataque y destruccion; bazucas con capacidad de atravesar
los mas espesos hormigones; aviones miniatura para espiar y
drons asesinos que nunca vieron la cara de quien mataban...
Todas las armas de la guerra moderna estaban esculpidas en
aquel soldado enorme, las nucleares, las biologicas. Su nombre
era Galio, asi' estaba escrito, y era tan alto que parecfa llegar al
cielo.
Casi enfrente de Galio, a una decena de pasos, habia otra estatua,
pequeña, a la que los visitantes no prestaban mucha atencion.
Sus pies desnudos, fuertes, parecian surgir del propio suelo, de
la hojarasca y el polvo que el viento habfa depositado en la
explanada durante el atardecer del di'a anteriorTenia la altura
de un humano. Observandola mucho, con cuidado, parecia una
estatua que no era estatua, como si sus ojos tuvieran vida, pero
era muy fea, eso si, muy fea. No tenia nombre esculpido, los
visitantes o las propias autoridades de la fortaleza lo habi'an
volatilizado. Era conocido por Birratz.
Galio, en cambio, se encontraba sobre un bloque de piedra de
granito, un cubo enorme de granito que lo hacia mas monumental.
En una de las caras de este cubo estaban esculpidas letras
doradas, muchas letras. Se podi'an leer nombres de grandes
ciudades del mundo -Bagdad, Estalingrado, Hiroshima....- muy
nombradas, asi como guerras famosas -Balkanes, Argelia, la de
Cien Años... . Al final de todas las letras y de todas las lineas, el
epitafio decik'A la memoria de Galio, el soldado que participo
en todas las guerras de intervencion...". Alguien habi'a martillado
la ultima palabra, aunque uno podi'a imaginar que se trataba de
la palabra "humanitaria".
"Pero tu no eres estatua... Has tomado esa postura de estatua
y los demas a aguantarla. Es refugio facil", se deci'a a si mismo
Birratz. Que tipo de estatua podn'a ser el, una estatua victoriosa,
una estatua triste y con pinta de victima?
| ataramin<||
Alfontso Etxegarai Atxirika
Los hijos de la arcilla
Galio:Tu nunca seras una estatua como yo, victoriosa.Tu eres
fea, horrible... un monstruo terrorista. Tu no tienes guerra, ni
ejercito..Tu eres malo, a secas!
Birratz: Es cierto que no sere una estatua tan imponente como
tu, ni tan poderosa, ni tan reconocida mundialmente. A veces
hasta no se si soy un invento de tus dueños, pura propaganda
de ellos.Tampoco me gustana que me dijeran todo el tiempo
que soy estatua, como te dicen a ti, que tienes hasta pedestal.
Por supuesto que tampoco quiero ser soldado profesional;
matar sin pensar, participar en guerras donde "Se dejan huesos
de miles y miles de personas en forma de cruz", o guerras en las
que no se permite el entierro de los enemigos muertos.
Galio: A mi me reconocen por las guerras heroicas, siempre he
ganado. Me condecoran por llevar la democracia y la paz. Soy
un gran soldado de la paz, esta escrito ahil
Birratz: Es verdad que esta escrito, si'. Tambien es verdad
que fuisteis mision civilizadora, injerencia humanitaria y otras
buenas cosas mas. Pero, como din'a Neruda, desolasteis las islas
y rompisteis la sonrisa de los hijos de la arcilla con vuestras
grandes armas..., para librarles, claro, pero no para reconocerles
su libertad y su emancipacion. Y yo aquf estoy estatua o no,
feo como el jorobado de Notre Dame porque asi' me habeis
esculpido en vuestros años de contubernio. No, no has sido
tu, tu eres un glorioso soldado que hasta tiene derecho
de practicar torturas y matar por error, a mujeres y niños,
repetidamente, y recibirtodavi'a condecoraciones. No has sido
tu, porque no piensas, eres soldado profesional. Son tus dueños,
algunos de ellos me llamaban antes"antifascista", luego pasaron
a "independentista" y ahora "mierda de terrorista". Esa es la
estatua donde me habeis envuelto.
Galio:Todo eso que dices es basura, propaganda terrorista! A
mi los turistas me admiran, acarician con sus manos las letras
doradas donde se cuentan mis actos heroicos. Que has hecho
tu, no has ganado ninguna guerra; estas ahi', derrotado, sin gloria,
estatua sin ser estatua, groseramente tallado.
Birratz: No me admiran, por lo menos no pomposamente. Es
verdad que no he llegado a la libertad, a la emancipacion, es
verdad. Pero la realidad es que soy hijo de la arcilla, moldeable.y
siento las caricias de las gaviotas cuando se posan en mi joroba
terrorista. No soy como tu, estatua Galio, pero yo tambien
conocf la guerra, desde el otro lado. Para mi, como cuentan los
antiguos que desembarcan en la playa de la aldea y entregan sus
armas al pueblo:"Lo valioso no es ganar, sino merecer ganar".
En la playa de la aldea los chavales corrfan detras de un balon
de trapos... las canoas descansaban sobre troncos.
La Isla
SaoTome, 8 de Octubre 2012
"*
Mikel Antza
1961
Donostia
2004. urtetik daukate preso. Literaturgintzan ugari
jardundako idazlea dugu. Liburu hauek argitaratu
ditu: Suzko gezi bat bezala (GAK, 1 983), Lehen bil-
duma 82-84 (Susa, 1 985), ñeteluko balnearioko mi-
rakulua (Susa, 1985), Odolaren usaina (Susa, 1987),
Ospitalekoak (Susa, 20 1 0), Bakarmortuko kronikak
(Ataramiñe, 20 1 I ), Atzerri (Susa, 20 1 2).
Albisu Iriarte, Mikel (5 508
Maison d'arret de Lyon-Cc
40 boulevard des Nations
Invictus (Garaiezina)
- Mandelak kartzelako une zailetan errezitatzen zuen poema -
Hondogabeko amildegia bezain beltz
biltzen nauen gau honetatik harago,
jainkorik balego, hari eskerrak,
nire arima menderakaitzagatik.
Halabeharraren atzapar arriskutsuetan,
ez dut intziri egin, ez dut negar egin.
Zorigaitzaren kolpeen pean,
Burua odoletan dut, baina zut.
Kolera eta lantuzko eremu,
Itzal Izugarriaren egoitza honetatik harago,
ez nau beldurtzen urteen mehatxuak,
ezta beldurtuko ere.
Ez du jada axola atakaren estuak
ezta zigor-epaiaren zamak,
etorkizunaren jabe naiz,
nire arimaren lemazain.
William Ernest Henley 1849-1903
Kandela pizteko behar dena
\l ataram,ñe]|
Mikel Antza
Kandela pizteko behardena
Amaiur eta Ametsi
Urteak aurrera doaz.
Presoak ez du gogoan noiz ikusi zuen iloba azken aldiz. Ez du
gogoan non ikusi zuen ere. Dakien bakarra da aspaldi izan zela,
beste espetxe batean.
Haurrak lau urte zituen kartzelako lokutorioan izeba-ilobak
elkar ezagutu zutenean. Orain, hamar ditu.
Bitarte horretan, haurrak amets asko egin ditu. Eta urtero-
urtero, inori ezer esan gabe, jasoko ez duen oparia eskatu dio
Olentzerori: izeba etxera ekartzea.
Oroimena lausotzen ari zaio izebari. Hasieran, egunak eta
asteak arazorik gabe bereizten zituen, datak oroitzen, gose-
greba egunen kopurua eta zigor-ziegan pasatakoena ere gogoan
zituen. Dagoeneko ordea, egunak, asteak, hilabeteak eta urteak
nahasten ari zaizkio. Espetxeak bere garro likitsekin irenstear
daukala sentitzen du, gauean oheratzen denean bezala goizeko
zenbaketa baino lehen jaikitzean. Kilometro-mugarririk eta
bide-marrarik gabeko errepidean aurrera doa. Lehen urtetan
malkartsu zen paisaia, lau bihurtu da bere inguruan. Indarrik ere
ez du ia egin behar egunak egunari jarraiki dakion.
Ikustaldi-kabinara iritsi aurretik ikusi du presoak ilobatxoa,
leihotxotikbegira,atezuan,beranoiziritsikozain.llobakzaindariak
izeba haztatzen ikusi du, nola agindu dion poltsikoak husteko.
Kristalaren ostetik, izebak irribarre bihurria egin dio neskatilari,
begi bat kliskatuz. Izeba ikustaldi-kabinan sartu, besarkatu eta
elkarri muxu goxo bana eman eta izebak gordelekutik gozokiak
atera dituenean ulertu du neskatilak irribarrearen arrazoia.
Urteak aurrera doaz, bai. Norberaren zimurretan eta ileen
urdintzean baino haurren aldaketan neurtzen du denbora
presoak. Besoetan altxatzean ohartu da zenbat koxkortu den
neskatila. Oraingoan ez du azken aldian bezala airean ibiliko.
Helduen elkarrizketaren aterrune batean, ikastolan bezala hatza
altxatuta hitz egiteko baimena eskatu du neskatilak:
- Izeba, esan dio, zuk ba al dakizu zer behar den kandela
pizteko?
Ikustaldi bakoitzean asmakizun bat ekartzen dio.
Hausnarrean aritzearen plantak egin eta eman dio erantzuna
izebak:
-Sua!
- Ez!-, poztu da neskatila.
Urte batzuen buruan, itxuraldatuta bada ere, ilobak oroituko
du kartzela urrun batera joaten zela izeba ikustera, gaua bidaian
ematen zutela, nekatuta iristen zirela, kartzelako sarreran estu eta
larri ibiltzen zirela, hainbeste miaketa eta segurtasun neurrirekin.
Eta oroituko ditu izebaren hitzak, ahotsaren doinu lasaia, alaia,
kartzelari buruz zituen beldur eta mamuak uxatzen zizkiona.
[ ataram,ñe|
Mikel Antza
Kandela pizteko behardena
Antzera, presoaren bizitzan, murru hauskara eta zeru griseko
paisaia histuaren erdian, adabaki koloretsuz jositako jantzia
osatzen dute ikustaldielcOhean etzanda,begiakitxita,lokutorioan
pasatako uneak birbizitzen dituenean, berriro ere gehiegi hitz
egin duela eta betiko kontuez aritu zaiela egingo dio errieta bere
buruari: kanpoko mundukoek ulertzeko gaitzak diren kartzelako
xelebrekeria eta miseriez aritu dela ohi bezala. Kalean, munduan
gertatzen denaz duen jakin-mina asegabe gelditu dela, berriro
ere.
- Esan bada!-,tematu zaio ilobatxoa, izebari erantzuna asmatzeko
beste aukera bat emanez.
- Nire burua ematen dut!-, etsi du izebak.
- Kandela pizteko, behar dena da itzalita egotea!-, eman dio
erantzuna neskatilak heldu bati zerbait irakasteak eman dion
alaitasunez.
Denekegin dute barre.
Izebak altxorra bezala ekarri du asmakizuna gaurko ikustalditik.
Miaketa zorrotza egin dioten bitartean eta gero korridorean
barrena ziegarako bidean, etxekoek ekarri dioten arropa
garbituen poltsa eskuan, buruan ibili du, irribarre batekin.
Iluntzean, leihoko hitzorduan jarriko die asmakizuna kideei; ziur
dago ez dutela asmatuko.
Zerbait pizteko... itzalita egon behar!
Baina, eta piztuta dagoen suak indar gehiago har dezan zer
hauspo mota erabili behar ote da?, bururatu zaio bat-batean. Ez
zaio erantzunik etorri gogora.
Aldiz, noiz eta non izango ote den ez dakien hurrengo ikustaldian
ilobatxoari jarriko dion asmakizuna bururatu zaio:
Zer behar da kartzelatik ateratzeko?
la ziurtzat ematen du erantzuna asmatuko duela.
Zabaldu du arropen poltsa eta ziegako hormei darien zoko
usaina desagerrarazi duten urrinez bete zaizkio sudurrak. Begiak
itxi ditu. Izarak aire librean esekita irudikatu ditu, eguzkitan
dantzan, itsasotik heltzen den brisaren fereka gordeko dute
tolesduretan oraindik. Aurpegira eraman du artilezko jertse
goxoa, ardiak entzutea iruditu zaio bat-batean, ezinezko dela
dakien arren begiak zabaldu ditu, hormetan belaze berdeak,
pinpilinpauxak, bitxi-loreak eta izen ezezaguneko hegazti eta
animaliak agertu zaizkio. Badaki ezinezkoa dela, baina laket du
etxekoen azken fereka horren magian murgiltzea, erritu txiki bat
da, bere sekretua, ametsaren mundurako bere ate ezkutua, hor
kanpoan oraindik bizitza badela bere buruari oroitarazteko eta
etsipenean ez erortzeko erabiltzen duen makulutxoetako bat.
Banan-banan eta kontu handiz tolestu ditu zaindariek beren
latexezko eskularruekin miatu eta nahasi dituzten arropak. Beti
bezala, lehendabizi ohe gainean egingo ditu multzoak, sailkatuz,
gero apaletan kokatzeko.
g ataram,ñe]|
Mikel Antza
Kandela pizteko behardena
Eskua poltsan sartu duen batean, eskua izoztu egin zaio. Zer da
arropen artean ukitu duena baina?
Izutu da. Zerbait gogor eta hotza da. Bere buruak istant
batzuk behar izan ditu eskuekin ukitu duenaren eta ilobatxoak
asmakizuna jartzerakoan egiten zituen barretxo enigmatikoen
artean lotura egiteko:
Kandela bat! Hori bai magia! Nola utzi dute pasatzen kandela
bat arropen artean?
Ez dago ametsetan ordea. Kandela bat da arropen poltsa barrutik
atera duena. Erretzerakoan lurrin goxoa hedatzen duen kandela
horietako bat.
Zer behar da kandela pizteko? Alprojatxoa halakoa!
Itzalita egotea!
Ilobatxoa irudikatzen du, haren irritxo goxoak kandela bere
ziegaraino iritsi dela esango dionean; bera bai dela mago handia
esango dionean.
Itzalita egon behar da, bai, piztu behar den kandela.
Sua ere behar da ordea kandela pizteko. Eta berak aspaldi
erretzeari utzi zionez, ez du supiztekorik, ez pospolo triste bat
ere ziegan.
Kideei eskatu beharko die, leihotik leihora helaraz diezaioten.
Orduan, presoak esku batekin barrotea helduz eta bestearekin
kandela kanpora ateraz, alboko ziegetako kideek ispiluaren bidez
ikus dezaten, oihuz eskatu die:
E! kideak, nork emango dit kandela hau pizteko sua?
Fernando Alonso Abad
1961
1 996. urtean atxilotu zuten. Harrez gero, espetxean,
hainbat liburu argitaratu ditu: E/ repartidos de sueños
(Txalaparta, 2000), E/ silencio del infierno (Atarami-
ñe, 2003), IPor que luchamos los vascos? (Txalaparta
2007), Una floren el luzeado (Hiru, 2009).
Monte Racelo, s/n
Septimo dia del septimo mes
Es la cuarta vez en lo que va de noche que se tropiezan en la
barra de un bar llamando la atencion del camarero para que les
haga caso. Esta coincidencia que no sen'a para nada extraordina-
ria en un pueblo con trestabernas sfque lo es en una Iruñea en
plena voragine sanferminera. Por eso se han cruzado ya algunas
sonrisas complices y neblinosas por el alcohol, que va dejando
lentamente su huella de brillo turbio en las miradas.
Avanzar hacia la barra es mas complicado que moverse por los
manlares en medio de una tormenta tropical, aun asf, alguien
tiene que hacerlo porque de lo contrario no hay bebida; en
el parafso festivo el mana no cae del cielo, hacen falta heroes.
Las ultimas incursiones han sido particularmente encarnizadas
porque en los locales ya no cabe ni la luz, y abrirse paso entre
decenas de cuerpos sudorosos en frenetico movimiento es una
tarea de titanes que no hay mas remedio que afrontar La mano
que mueve esas mareas ludico-festivas ha provocado que una y
otra vez la deriva de ambos les haya hecho recalar en la misma
ensenada de la barra. El ruido es ensordecedor, mucho mas si el
personal conoce la letra de la cancion que suena y tambien la
vocea, lo que ocurre con mas frecuencia de la imaginable.
Uno junto al otro pero cada uno por su lado hacen gestos a
los camareros para que alguien les atienda. Aunque fi'sicamen-
te pegados, se les ve ajenos, y mas preocupados de la mision
encomendada que del cuerpo que les roza. No obstante, apro-
vechando movimientos circunstanciales si' que se han tasado
mutuamente con inspeccion furtiva al descuido del otro. Son
muchos mas quienes tambien acosan a los camareros y estos
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
no dan abasto. Uno trae las consumiciones a una zona muy
proxima y eso provoca que ambos se aprieten hacia ese lado
tratando de colocarse en mejor posicion. Imposible; el camare-
ro acude a otra llamada y vuelve a alejarse. Ellos dos se miran,
ahora ya abiertamente.
-Yo crei'a que colocandome junto a una chica tan guapa los
camareros me atenden'an antes -dice el, abriendo la boca en
exceso como si con ello su voz fuera mas inteligible por encima
del combinado de musica y ruido ambiente.
- Si quieres empezar con buen pie, arranca de nuevo porque la
chorrada que acabas de decir es de cuarenton cutre -responde
ella sin dejar de mirarle directamente a los ojos. La distancia
entre ambas bocas da casi como para beber del mismo katxi.
- Vaya hostia que hemos hecho entonces, ^no? -dice el tratando
de solventar el apuro con simpatfa pero sin encontrar recursos
como para salir del atolladero.
Hay un instante en punto muerto.
- ^Acaso me sigues? -pregunta ella, pero por el tono y la ex-
presividad de su rostro resulta evidente que la pretension no
es romper la comunicacion iniciada-. Digo, porque te encuentro
en todos los sitios.
- Eh, que yo no te sigo -lo acompaña con un movimiento de
cabeza un tanto adolescente-. Ademas, aqui'yo he llegado pri-
mero, tu veni'as detras.
- Entonces sera casualidad, porque desde luego que yo no te
estoy siguiendo -concluye ella. Le da la espalda mientras vuelve
a hacergestos a otro camarero que se aproxima pero que pasa
de largo. Nueva tentativa frustrada.
Ella regresa a su posicion inicial y de nuevo esta cara a cara con
el, que ha tenido unos segundos para pensar en algo pretendi-
damente inteligente y recuperar el contacto verbal.
- Un refran japones dice que incluso el encuentro mas casual
esta predestinado -dice el, finalmente, justo en el momento en
el que un camarero se coloca frente a ella y escucha su pedido.
Piensa que para una buena frase que se le ocurre y ella no lo ha
ofdo. Jodida casualidad que en ese preciso momento llegara el
puto barrero. En fin, asf es la vida.
El camarero se lanza con rapidez y diligencia hacia los grandes
envases de plastico y ella retorna la atencion hacia el.
- Asf que incluso el encuentro mas casual esta predestinado
-dice con una sonrisa que propaga un cierto destello de chica
mala.
- Sf, asf es. Crefa que no me habfas ofdo.
- Sois los tfos los que no sabeis hacer dos cosas al mismo tiem-
po -se rfe-. ,Asfque casualidad predestinada?
-Si.
- <;Es eso lo que dices a todas las que sigues?
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
Nada mas terminar la pregunta se gira hacia el camarero, que
llegaba en ese momento con el katxi de cerveza. Le da el im-
porte exacto en un billete, coge el envase y se da la vuelta enca-
rando la puerta de salida del bar Lo hace con cuidado para no
derramar nada del contenido y en la maniobra queda cuerpo
a cuerpo con el.
- Si volvemos atropezarnos en el siguiente -dice ella mirandolo
casi hacia atras para podertenerle de frente- podemos charlar
sobre eso de la casualidad predestinada. Pero no me sigas, ^eh?,
que si no, no vale- se rfe.
No le da tiempo a el a decir nada porque en una fraccion de
segundo son ya varios cuerpos los que se interponen entre
ellos. Se limita a verla marchar. Luego vuelve la mirada a la barra
y comienza a llamar al camarero con particular vehemencia.
Piensa que si sale rapido igual puede ver hacia donde se dirige
la muchacha y ayudad, asi', un poquito a la casualidad.
Ha tenido suerte y sus plegarias han sido atendidas, pues ha
logrado que le sirvan inmediatamente. Asi' que coge el katxi y
sale a empellones siguiendo el presunto rastro dejado entre el
personal. Nada, ni tan siguiera la huella de su aroma ha quedado
tras ella. En verdad, hay demasiadas fragancias corporales como
para seguir una pista asi'. Alcanza el exterior pensando que tal
vez se la encuentre alla besandose con su chico o con su chica;
y entonces le regalara una sonrisa malevola de bruja de cuento
para adultos.
No esta ahi' afuera. Entrega el katxi a sus amigos.
- jHabeis visto la chica que ha salido algo antes que yo? -les
pregunta.
- Si no das mas pistas...
En el tiempo inmemorial en el que regi'an los dioses de nuestros
antepasados, Ortzi, el Señor del Firmamento, controlaba desde
la cupula celeste las fuerzas de la Naturaleza aerea. El rayo, el
trueno, las tormentas; todo ello estaba en sus manos, asi' como
las nubes, los vientos o la lluvia. La Abuela Sol, Eguzki Amandrea,
hija de la Madre Tierra, Amalur, lo cubn'a todo con su abrazo
de calida luz.
En los confines de Ortzi, al este de la Vi'a Lactea, vivi'a su hija
Argine, que teji'a las nubes con hilos de luz y humedad y les daba
las formas caprichosas de sus sueños.Tambien cantaba con la
brisa hermosas canciones que tranquilizaban a las ovejas mien-
tras pastaban.
Sobre Amalur, al oeste de las sombras, Zelai, hijo de Basajaun,
cuidaba sus rebaños. En las languidas horas de su tarea obser-
vaba la evolucion de las nubes en el cielo y dejaba que su joven
y febril imaginacion se desatara al amparo de las formas que
adoptaban. Esas formas le contaban historias. Zelai era feliz en
sus fabulaciones porque le proporcionaban alas para un univer-
so en el que no habi'a li'mite alguno, ni principio ni fin; igual que
en el firmamento de Ortzi.
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
Creando historias sobre las evocaciones que le provocaban las
formas de las nubes ere inevitable que un di'a se pusiera a pen-
sar como sen'a la hija de Ortzi que, al este de laVfa Lactea, las
tejfa. Sabi'a porque asi' se lo habi'a contado su padre, Basajaun,
que la misma hija de Ortzi queteji'a las nubes eratambien quien
con su canto quietaba las ovejas. Su voz le arrobaba.
Unatarde de abril en que la brisa entonaba una melodi'a de par-
ticular belleza trato de buscar el rostro de Argine en las formas
de las nubes del horizonte crepuscular Luci'an particularmente
hermosas, recortandose su blancura irreal contra un cielo de
malva y melocoton que segun el punto cardinal evolucionaba
hacia el celeste o hacia el azul profundo de cobalto
Cuando Eguzki Amandrea se acostaba sobre Amalur, y por cir-
cunstancias de esas que unicamente tienen lugar en los univer-
sos magicos, resulto que Argine y Zelai se descubrieron mutua-
mente.
Desde entonces, Argine y Zelai se amaban cada atardecer en
el indefinido espacio en el que se funden las luces oblicuas del
sol crepuscular con las alargadas sobras que extienden sobre
Amalur su purpura manto oni'rico.
Ha pasado cerca de una hora y no ha vuelto a verla ni junto a
barra alguna ni entre la barahunda desmadrada que ocupa las
calles de Iruñea.Tambien es cierto que si al principio puso cier-
to interes en tratar de descubrirla entre el follon festivo, al final
se le acabo pasando la fiebre.
Se abre un hueco una vez mas para conquistar la enesima colina
tabernaria de la noche, esta vez en una txosna. Un cheque con
el hombro, un empujon y un salpicon de cerveza engalana su
camisa a la altura del pecho. Parkatu. Lasai. Se vuelve para afron-
tar el par de metros que le separan de la barra y nomas esquiva
una pareja que vuelve a toparse ante la chica perdida.
- ^Otra vez la casualidad? -pregunta ella y su aliento tan proxi-
mo le turba.
- Sera eso, porque te aseguro que ya no me acordaba de ti -se
hace el indiferente.
- Entonces, adio -se gira y sigue adelante abriendose paso.
- Eh, espera, que ese no era el trato -la sigue a empellones
contra el personal circundante.
- ^Trato? iQue trato? -se ha parado porque esta ya pegada a la
barra. Sin esperar respuesta, comienza a llamar la atencion del
camarero
- Dijiste que si volviamos a encontrarnos pensariamos que sig-
nifica esa casualidad -el movimiento de la gente hace que sus
cuerpos esten en mas que un interesante contacto ihtimo.
- <;Si? ^Y que significa? -pregunta ella dejando de mirar durante
un momento hacia el interior de la barra.
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
- No se, habra que pensarlo, ^no?
- ^Y donde lo pensamos? -lo dice dandole la espalda mientras le
pide la consumicion al camarero practicamente al ofdo porque
la musica atruena. Cjuizas es algo punk lo que suena.
Cuando retorna a el, este continua:
- Mejor lo hablamos en un lugar mas tranquilo.
- Supongo que eso, como lo del refran ese de la casualidad,
es lo que le dices a todas -coge el katxi, deja el dinero sobre
la barra y se enfila hacia el exterior -. Eres tan previsible que
estropeas el encanto de la casualidad.
- ^Como lo hago entonces? -lo dice gritando porque ella esta
ya lejos.
- Dejate llevar
Hay tanto ruido que no llegan a el los sonidos de las palabras
pero las lee perfectamente en sus labios. Casualidades del flujo
de las mareas, se ha abierto sorpresivamente un hueco entre
dos cuadrillas que bailan y por ese intersticio alcanza a verla
por primera vez en cuerpo entero mientras se aleja. Lleva unos
vaqueros desgastados que podrfan parecer un par de tallas mas
de las precisas de no ser porque dibujan a la perfeccion con
sutiles trazos magistrales su magnffica arquitectura posterior. La
camiseta blanca de tirantes es bastante ajustada y deja patente
una espalda recia coronada por el pañuelito rojo de San Fermfn
con el nuco ladeado.
Otro movimiento de las mareas y se le frustra la contempla-
cion. Nuevamente contrariado, se centra en la heroica mision
de conseguir bebida para la cuadrilla.Ya habi'a empezado mal la
noche cuando se jugaron a los chinos quien llevaba el bote y le
toco a el la china.
* * *
La relacion iniciada aquel atardecer entre Argine y Zalai llego
a tal punto de amartelamiento que la muchacha comenzo a
descuidar su labor de tejedora de nubes y, por el contrario, cada
vez era mas apasionado su canto con la brisa. Zelai la escucha-
ba embelesado durante el di'a mientras cuidaba su rebaño, y
aunque cambio su talante a mucho mas alegre y animado no le
conto a Basajaun nada sobre su relacion con Argine.
El abandono de la tarea al este de laVi'a Lactea acabo siendo
tan notorio que acabo llamando la atencion del propio Ortzi.
Hablo de ello con su hija en varias ocasiones pero no llego a
conclusion alguna que no fuera la certeza de que Argiñe le es-
taba ocultando algo importante.
Unatarde en la que Ortzi organizaba el majestuoso ceremonial
de una tormenta de verano y ordenaba la confeccion de pesa-
das nubes negras observo que el telar de su hija Argine se en-
contraba vaci'o. Convencido de que podi'a descubrir el secreto
que la joven tan celosamente guardaba, salio en su busca.Y asi'
fue que en la obertura de una tormenta estival Ortzi encontro
a la pareja amandose al amparo de la blanquecina luz solar que
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
se flltraba entre los espesos nubarrones marengo. Min'adas de
sorgiñas revoloteaban alegres en esa inquietante luminosidad
que en algunos tratados sobre la materia denominan de bru-
jas.Todos los elementos esperaban la tormenta y permaneci'an
ajenos a los amonbs de Argine y Zelai. Pero no asf el Señor del
Firmamento.
El enfado fue epico, y aquella tarde trono el cielo como nunca y
cayeron rayos hasta cifras que no reconoci'an mas numeros.
* * *
Para poder beber tanto hay que miccionar como es debido. Se
separa de sus amigos en busca de un water portatil, por aquello
del civismo y de no enguarrar las calles de la capital de Euskal
Herria mas de lo debido. Esta colocado ante una de las cabinas
para esperar a que salta quien se encuentra en su interior, pero
lleva a un par de minutos ahi' parado y comienza a dudar si va
a poder aguantar Mira a los lados buscando un emplazamien-
to alternativo para aliviarse y cuando esta a punto de dirigirse
hacia un lugar que le ha parecido suficientemente adecuado y
proximo escucha el ruido del pasador y se abre la puerta.
Aparece la muchacha.
-Te juro que no te sigo. Me estoy meando -le dice, sorprendido
al verla de nuevo. Resulta evidente que no se lo esperaba.
El se queda clavado, sin decidirse a entrar
- iNo deci'as que no aguantabas? -ella se rie.
-Asfes, pero...
- Sigues con el asunto de las casualidades predestinadas.
- No me jodas, llevamos toda la noche tropezandonos.
-iY?
- Pues que algo querra decir
- Casualidad, sin mas.
- ^Eso es todo? Es una casualidad, y adios -gesticula de forma
un tanto patetica.
- ^Que mas, pues?
- No se.
- [Tu no te estabas meando? - sigue sin soltar la puerta. Casua-
lidad o no pero en esos momentos no hay nadie mas requirien-
do los servicios del urinario publico. Extraño, pero asf es.
- Sf, pero...
- Pasa y luego sigues -le hace un gesto con la mano libre.
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
- En cuanto se cierre la puerta te iras.
- Quien sabe.
Entre la imperiosa necesidad de evacuar y los vapores etflicos
acumulados en la parte superior de la cabeza, no se encuentra
en su mejor momento para razonar Asi' que pasa al mingitorio
deseando que otra feliz casualidad vuelva a ponerla en su ca-
mino.
Antes de salir del urinario mira el reloj. Piensa que no tiene
pinta de ser de las chicas que duermen tiradas en cualquier
esquina, que mas bien es de las que racionalizan el desfase y
duermen en lugar decente con cama y ducha. Siendo asi', es ya
demasiado tarde para seguir jugando a las casualidades.
Abre la puerta y alla afuera no esta. Era lo esperable, piensa.
Ahora tendra que ponerse a buscar a sus amigos porque se
ha separado del grupo sin decir nada. Como ya no queda ni
un centimo en el bote seguro que ni le han echado en falta.
Cuadrilla de ingratos.
- Aizak!
Alguien le llama desde un banco proximo.Vuelve a ser ella. Se
aproxima con una sonrisa un tanto tonta dejando el vater por-
tatil a su espalda.
- ^Creias que me habi'a ido? -pregunta sin levantarse del banco,
y lo hace con malicia.
- Pues s\.
- Pues no.
- Pues ya lo veo.
- Claro, es evidente.
Se abre un silencio en el que se recorren con la mirada.
- jTomamos algo? -dice el, utilizando una formula habitual en
estos casos.
- No, ya he bebido demasiado.
En verdad, esa no es la respuesta correspondiente en relacion
a la pregunta formulada. Lo que suele ocurrir en estos casos
es que cuando alguien dice lo de ^tomamos algo? la otra parte
acepta la invitacion aunque luego no tome nada y asf arranca
el protocolo. Pero ella ha dicho directamente que no quiere
tomar nada y encima, no ha propuesto alternativa alguna. iQue
hacer en una situacion asi?
Ella extiende el brazo y toma la mano de el.
- ,;Por que no te sientas aqu(? -la voz es sugerente.
No puede eludir la invitacion, y sin soltar su mano toma asiento
junto a ella. El tacto le transmite una emocion desconocida.
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
* * *
Mas que amores furtivos, lo que a Ortzi le enojo fue que Ar-
giñe descuidara su tarea de tejedora de nubes. En el universo
de las fuerzas magicas de la Naturaleza todo esta en perfecto
equilibrio. No hay tarea mas importante que otra porque todas
actuan en una unica armoni'a fabulosa que mantiene infinito el
ciclo de la vida y de la muerte de la que vuelve a brotar vida. Es
el giro del lauburu que hace eterna Euskal Herria. Por eso, quien
hace nubes debe de hacer nubes, le explicaba Ortzi a su hija
Argine para recordarle la responsabilidad de su trabajo.
El Señor del Firmamento considero que la irresponsabilidad
cometida por los jovenes debia de tener un escarmiento. Con-
sulto con Amalur y con las amandres llargi y Eguzki. Entre todos
resolvieron que no hay amor que deba ser prohibido o castiga-
do porque ese sentimiento transciende incluso a los principios
de bien y mal. Sin embargo, como el abandono de una respon-
sabilidad debi'a entrañar algun tipo de pena, fallaron que Argiñe
y Zelai unicamente podn'an ayuntarse durante el septimo di'a
del septimo mes.
Y asi' es que por la facultad que les otorga el formar parte
del universo magico de nuestros antepasados.Argine y Zelai se
reencuentran cada año en el septimo di'a del septimo mes y dan
rienda suelta en absoluta libertad a todos sus deseos.
* * *
Esta amaneciendo y el cielo se ve limpio, con el palido azulon de
un di'a radiante que se despereza. Aunque por los alrededores, a
bastante distancia, eso sf, se ven cuerpos arrojados al suelo por
la flesta en posturas bastante deplorables, la imagen de ellos
dos ovillados resulta enternecedora. Para nada ofrecen el as-
pecto de dos desconocidos a quienes la casualidad haya juntado
algunas horas antes. Es mas, parecen envueltos en un aura de
particular belleza. Se antoja imposible poder alcanzar semejan-
tes conclusiones de la simple escena de una pareja tumbada
sobre la hierba.Y sera asf, pero resulta evidente que de ellos dos
emana un halo de magia inefable.
Lentamente, ella abre los ojos. Sin mover la cabeza observa
los alrededores en lo que la perspectiva de la postura se lo
permite. Siente una luz calida humedeciendo amorosamente su
interior Sonn'e desde lo mas profundo de su intimidad. Junto a
sus labios dormitan los de el. Los besa con la mismaternura de
la niebla baja. Se separa ligeramente y aplica igual caricia en la
suave cupula de los parpados cerrados del muchacho. Es como
un sutil banco de neblina humeda sobre las placidas aguas de
un arroyuelo.
Tratando de no despertarle, se despega de su cuerpo y se in-
corpora. La camiseta blanca tiene el verdoso velo de la hierba.
Adecenta como puede su ropa y coloca debidamente el pañue-
lito rojo de sanfermi'n. Le mira por ultima vez, y en la atmosfera
que les rodea coloca un beso extatico. Entonces el abre los ojos.
Se miran sin decir nada compartiendo durante unos segundos
el fascinante universo en el que no existen las palabras.
| ataramine||
Fernando Alonso Abad
Septimo di'a del septimo mes
Luego, ella se da la vuelta.
- ^Te vas? -pregunta el.
- Si', tengo que regresar -responde ella, girandose para mirarle.
- No se ni como te llamas.
-Argine
Se va. No sabe porque pero el es consciente de que debe de
ser asi'.
Epi'logo:
En la leyenda japonesa deTanabata, Kengyu es una estrella hija
del Señor del Cielo que vive al este de laVi'a Lactea y que se de-
dica a tejer Shokuyo es pastor y reside al oeste de laVia Lactea.
Por esas circunstancias del universo magico, Kengyu y Shokujo
se conocen y se enamoran. Pero la relacion entre ambos es tan
apasionada que existen tan solo el uno para el otro y descuidan
sus responsabilidades.
Asi' las cosas, el Señor del Cielo condena a los amantes a verse
tan solo una vez al año, y fija ese di'a como el septimo del sep-
timo mes.
Es lo que cuenta la leyenda deTanabata sobre las estrellas Ken-
gyu y Shokujo. En ese di'a de flesta se escriben deseos en una
tira de papel.
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
1958
Eibar
2000. urtetik hona daukate espetxean.
Liburu bat argitaratua dauka:
"Ametsen txokoan bizi naiz". 20 1 I . Ataramiñe
C.R Puerto I
Ctra.Jerez-Rota, km. 6,4
Apdo. 555
I 1 500 Puerto de Santa Maria
ladiz
Hogeita hamar urte espea
I
Hogeita harmar urtetan
zigortuta karteletan, (BIS)
etxea ametsetan
datorkizu gauetan,
sukaldearen usaia
sendiko giro alaia.
Sakabanaketarena
krudelkeria alaena, (BIS)
zure amaren pena
eta herritarrena,
gutunak dira arnasa
bisitak pozaren nasa.
2
Jausi zinen sarekadan
etsaien atzaparkadan, (BIS)
egunen errenkadan
torturen adarkadan,
eutsi zenion goiari
erronka minparriari.
Maitea pentsamenduan
dabil isolamenduan, (BIS)
zirrararen munduan
hurbil sentimenduan,
etortzen den bakoitzean
lo hartzen du bihotzean.
3
Kartzelan goibel gaztetan
garai jorien kaltetan, (BIS)
larri hastapenetan
itota aienetan,
kideen babesarekin
sendoki zenuen ekin.
Espetxearen aroa
igaro da gaztaroa, (BIS)
bizipenez naroa
dakusazu geroa,
sasoia baliatzeko
izadia gozatzeko.
"Kaixo jolasen ibaia
goiko mendiko talaia", (BIS)
piztu zaizu bisaia,
zirt berpiztu kuraia,
irainak lurperatzeko
aberrian uztartzeko.
| ataramine]!
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
7
Gaurzure azken eguna
kalera zoaz laguna, (BIS)
bizimodu zurruna
bihurtu da lurruna,
zain duzu Euskal Herria
asetzeko egarria.
10
Zurekin maitez aurrean
gutarrakgorazarrean, (BIS)
dardara bularrean
kilimak paparrean,
"euskaldunaren indarra
amnistiaren pindarra".
8
Kartzelako atarian
lagun minak agerian, (BIS)
herriko aldirian
malkoak ezarian,
lehenengo aurreskua
bukatu da mendekua.
201 Iko apiñlaren 1 7an
Joan zaizkigun kide gaixoei maitez
I
Kartzelak utzi zaitu
zurbil, hebaindua,
larri gaixotu zara
zabiltza hildua,
maite duzu bizitza
herri zapaldua,
uxatu nahi zenuke
gogotik gandua,
onduta ikusteko
aberri mindua.
Kartzelak zurekiko
arreta eskasa,
mina arindu duzu
sarri zure kasa,
gaixoen egoera
makur eta basa,
sendagile batzuen
jarrera jolasa,
osasun arloa da
erabat narrasa.
2
Lurrari eskainita
tinko gaztaroa,
urrun izan zenuen
goxo abaroa,
sarean jausi zinen
kaltetu geroa,
pairatzen ari zara
mendeku eroa,
sentitu nahi zenuke
etxeko beroa.
Espetxean gaixorik
bikoitza zigorra,
gaua minez igaro
zinez da gogorra,
zure hitz jarioa
dago lar agorra,
justizia zurekin
itsu eta gorra,
esperantzen zelaian
dihardu txingorra.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
5
Aske utzi zaituzte
hutsak estaltzeko,
herritarren oihuak
zerbait isiltzeko,
aurkitzen zaren arren
herren ibiltzeko,
iritsi zara garaiz
sendia gurtzeko,
presoen lagunei
maitez eskertzeko.
6
Zirimiriak gaitu
busti barra-barra,
zure ilunaldean
ari du negarra,
etorriko da galant
gure ostadarra,
histura bihur dadin
bihar irrifarra,
amnistiarantz zoaz
taupaden ifarra.
201 Iko apiñlaren 23an
Puertorako autobusa
I
Hor dator abegikor
Puertorako busa,
astero dezakegu
erosoki usa,
ideia zoragarri
ugariren musa,
euskal presoentzat da
gaitzen errefusa,
berari esker zaie
urtzen malerusa.
Bidaiaren xedea
euren kontaketa,
presoei ekarri
gure arnasketa,
autobusak eskaintzen
digu hurbilketa,
gozoro senideen
arteko hizketa,
esperantzak hazteko
arimen gehiketa.
2
Autobusean gara
Gasteiztik atera,
maitagarriak dauden
kartzelen aldera,
harantz doa bihotza
guztiz alegera,
goratzeko beraien
jarrera onbera,
konpartitzeko amets
ederrak batera.
Autobusean doa
espearen ama,
umorez uxatzen du
tristuraren zama,
semeak deitzen dio
Anbotoko Dama,
dakarkio herriko
kaleen arrama,
bidean jasotako
koloreen gama.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
5
Haurrak penintsula dau
lotan zeharkatu,
autobusa ohitura
zaio bilakatu,
ohi duen eran dio
aitxari eskatu,
"kartzelan gura nuke
ama musukatu,
bere larru leuna
goxo ferekatu".
6
Neguan eta udan
gertu aisietan,
autobus barrenean
ordu luzeetan,
politika kriminal
baten erpeetan,
txalaparta zarete
ziega urrunetan,
goizeko zohardia
une ilunetan.
201 Iko maiatzaren 29an
Kirola kartzelan
I
Kartzela eta kirola
hemen hitz ezagunak,
tamalez euren arteko
harremanak aizunak,
porlanak lagatzen ditu
giharrak net zurrunak
janariaren koipeak
gorputzak lar astunak
Izerdiarekin doaz
etsipen sakonenak,
estresak eragindako
ondoez larri denak,
kirolak urtzen dizkigu
aise kezka gehienak,
zuekin egin ditzagun
amets atseginenak.
2
Kirolaren helburu bat
erre umore txarrak,
atzean utzi lasterka
pentsamendu kaskarrak,
biraka zabiltzanean
gogoan herritarrak,
itzuliko dira noizbait
antzinako aparrak.
Bihotza eroso dabil
arnasa neurtuta,
hobeto doaz zangoak
taupadekin batuta,
saioa bukatuko dut
pixka bat nekatuta,
berehala suspertzeko
maitea oroituta.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
Kiroldegian pilotan
dihardugu hormetan
besoak eta gerriak
astinduz partidetan,
herria sentitzen dugu
hurbil halakoetan,
hauspotzen zaigu punpaka
nortasuna zainetan.
7
Kirola dagigu gogoz
osoro bizitzeko,
osasuna zaintzen dugu
geroa laztantzeko,
askatasunaren nahia
naro elikatzeko,
Euskal Herria zugana
ganoraz itzultzeko.
Gorputz ariketak dira
guztiz beharrezkoak,
giltzadurak gozatzeko
zinez egundokoak,
kartzelak baldar nahi i
harri antzerakoak
aberriak aldiz malgu
ihi tankerakoak
aitu
Egun handian ditugu
ateak birrinduko,
ziegako mamu zitalak
betiko aldenduko,
espetxetik lerden gara
korrika urrunduko,
arrats gorrian garaile
besoetan bilduko.
201 Iko ekainaren 26an
II I 00001 I I
I
Zenbaki bat zarenean
kartzelaren barrenean
soa duzu porlanean,
murru grisean ezerezean
diziplinaren menean,
zabiltza hits aienean
lur jota etsipenean
likurik narrasenean.
2
Ez bat baizik eta hamar
digitu edo atzamar
bilaka zaitezen zamar,
zu erabiltzen ari direnez
bizi zara sorgor samar,
esan kartzelari marmar,
"nire grazia da Aimar
eta baserria Zumar".
Kartzela oro da putza
burmuinarentzat bisutsa,
sute txar baten errautsa,
pot zaudenean belztura latza,
galernak dakarren hautsa,
zabaldu iraultzen kutxa
zuzendu trebe barautsa,
pitzatu zenbaki hutsa.
4
Zenbaki bat da kartzela,
horixe ziren Mandela
eta bere zigor-gela,
hamar digitu ditu zeureak
gogoratzeko zarela
zikoinen zolan igela,
zurtz galduta urmaela,
kateen mende mengela.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
Zenbakia da kodea
zu zapaltzeko moldea,
deituren izenordea,
espe bihurtu zinen urtea
gizentzeko artaldea,
Mandelak zuen ordea
militanteen fedea,
Hegoafrikan xedea.
7
Izan zinena oroitu
ziegan amestuz berritu,
hola kartzela gainditu,
zenbakiari ertzak higatuz
mamu gaiztoa garaitu,
kideen kantak aditu,
euren babesa sentitu
esperantzak konpartitu.
Behatu xalo zerua,
sendatu zure burua
baztertuz estakurua,
kendu gogotik zenbaki hotza
eta bere ingurua,
aldatu gaur asturua
ukitzeko helburua,
askatasunen zorua.
Bisaian dabil irria,
maiteminaren zirria
osatzeko gaitz larria,
zuk ere duzu sostengu on bat
deitzen da Euskal Herria,
larrua eta harria,
geroaren oinarria,
arimaren pizgarria.
201 Iko abuztuaren 2lean
Ero espetxean
I
Itxaropenik gabe
preso eta ero,
jaio behin izateko
jendartean zero,
urtetan daude zulo
hauetan bezero,
txit argi dakiela
adimena gero.
Egunero dabiltza
zoramen honetan,
gurekin nahasita
patio grisetan,
Lurrean baino soa
dute zeruetan,
gorputzak abailduta
dautza bazterretan.
2
Burmuina irakiten
kartzela hotzean,
mamuekin borrokan
ziega tzar hitsean,
drogek dituzte laga
trokaren ertzean,
epai bidegabeek
ezerez hutsean.
Psikiatriko bat da
gaur egun kartzela,
gaixoak dira hemen
kopuru itzela,
karranka doa euren
bizitza txepela,
pilulen eraginez
orainatunela.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
Gaixo psikiko franko
dago kartzeletan,
psikopatak ordea
daude kasernetan,
hor ari dira ero
guda koldarretan,
txiroen kontra maltzur
mila liskarretan.
7
Zoroak espetxean
ez dira osatzen,
porlanak gogor die
osasuna txartzen,
gaitz ditu diziplina
itsuak zigortzen,
bizimoldea zaie
horrela iluntzen.
Ospitalean daude
zoro gutxiago,
kartzelan giltzapetzen
dituzte gehiago,
estatuarentzat da
askoz merkeago,
gaixo gizajoentzat
aldiz krudelago.
Aukera bat nahi dute
sena zuzentzeko,
kalearen giroan
berriro sartzeko,
etxekoen zirriak
bero sentitzeko,
ekiaren izpiak
aske gozatzeko.
20 1 2ko urtarrilaren I5ean
Euskal Preso Politikoak
I
Marlaska eta bere kideak
dantzuzkigu zirikatzen,
sugegorriak lez ari dira
edena maltzur ziztatzen,
horiek baina oker dabiltza
gure larruak hozkatzen,
irmo darraigu zintzo batuta
etorkizuna garatzen.
2
"Ez dago preso politikorik"
esan du petral jujeak,
burua dio gogor astindu
Urte-Berriko ajeak,
egia dabil egurtu nahian
gezurren asmatzaileak,
Euskal Herria minduta daukan
gatazkaren babesleak.
"Argazkirik ez" esan du zakar
Auzitegi nazionalak,
gorrotoaren erabakiak
izaten dira tamalak,
presoen alde jendez mukuru
daude karrika zabalak,
bisai duinetan daramatzate
heien irrifar apalak.
Epaileak du esan harroki
eragiteko sumina,
amnistiaren xedea dela
guztiz bideraezina,
gure presoek merezi dute
bihotzen ahalegina,
nahiak gehituta lortuko dugu
dirudiena ezina.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
Ziegan dagoen lagun jatorra
ez da ustel aberastu,
ezta ere txar irabazpide
ilunen zolan nahastu,
bere gogoa dauka txokoan,
ez hori inoiz ahaztu,
zuzen konpondu nahi du liskarra
denon bizitza erraztu.
7
Urtarrilaren zazpia dago
presoen oroimenean,
zirrara eta ufa ugari
porlanaren barrenean,
ilusioa indartu zaigu
nabaritu dugunean,
kartzeletako giro alaia
Eki altxatu denean.
Politikoak dira espeak
hala zen euren borroka,
garai berria nahi dute zertu
askatu hitzari soka,
beleari bost zaio axola
gustura dabil mokoka,
ken diezagula euskal bidetik
lege gaiztoen arroka.
Gurekin behar ditugulako
euskal presoak etxera,
gau beltz batean galdu zituzten
sustrai sakonen aldera,
kemenakjaso du esperantza
kabian dugu ostera,
udaberrian gerta dadila
enararen itzulera.
20l2ko otsailaren 5ean
Kideak garelako
I
Kontzientziak garbiki dit
esaldia diktatu,
berehala ohar nadin
hitz apalez aitatu,
"sakon behar zenituzke
kide denak maitatu,
eskua bero luzatuz
bizipoza sustatu".
2
Zu zinen nire mitoa
ustezko eredua,
elkar ezagutu dugu
erori zait mundua,
izaera zakarrak dit
mindu sentimendua,
aldatu egin da goibel
nire pentsamendua.
Kide jator jardun, arren,
gertuko lagunekin,
ez izan jarrera txarrik
erkide fldelekin,
sarritan beharko duzu
aritu beraiekin,
ondu nahi duzuelako
herria ekintzekin.
Begirunez har ezazu
zure ingurukoa,
askatasunaren alde
ari den kidekoa,
musu-truk dabil zintzoki
nortasun onekoa,
bere bihotz onberak du
taupada herrikoa.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
Ideiak eta praktikak
erabili batuta,
edonon izan itzazu
gozoro uztartuta,
iparrorratzak duen lez
iparra markatuta,
eduki ezazu beti
atsegina piztuta.
7
Euskal zelaia nahi nuke
pozarren elikatu,
gure alde bizitzeko
behazuna ukatu,
gu gutarrak garelako
ozen aldarrikatu,
ezinikusia baino
hobe dela barkatu.
Gorrotoaren azpian
ez dago iraultzarik,
ezingo duzu horrela
zertu utopiarik,
jenio zitala utzi
urruti ostendurik,
izan zaitez iraultzaile
xextrak indargeturik.
Goiz-argian hitz polit bat
akabo haserrea,
aurpegietan hasi da
zoragarri barrea,
atzean geratu zaigu
eguraldi arrea,
eguzkiak gozatu du
harremanen larrea.
20l2ko martxoaren 25ean
Anaien (arreben, ahizpen, neben) elkartasuna
I
Anaien elkartasuna
kartzelan da osasuna,
ziegan dabil oihartzuna,
pozarren diot "Eskerrik asko'
oro dira ontasuna,
uxatzeko histasuna
dakarte alaitasuna,
behardudan maitasuna.
Anaiak eta kideak,
elkartu gaitu oldeak,
urtetan errepideak,
ez dugulako urruntzerik nahi
batu ditugu bideak,
gure atzoko aldeak
irauli ditu kordeak
hurbilduz bihotz gordeak.
2
Urteak dira metatzen
kartzelan latz kiribiltzen,
ahaztura dute zertzen,
eurak ordea nirekin daude
nekeak maitez baztertzen,
hilero naut laztantzen,
zoriona oparitzen,
xaloki ditut agurtzen.
Gurasoen akordua
anaien sentimendua,
bete dute agindua,
babesten naute irrien truke
ontzeko bizimodua,
etzi dugu hitzordua,
jasoko dut ukendua
arin joango zait gandua.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
Zenbat gauza esateko,
oroimena ereiteko,
gerokoa marrazteko,
gogoa beti dago irrikaz
anaiekin egoteko,
berri onak entzuteko,
fin erroei eusteko,
gurasoak goresteko.
7
Juezari diot esana
alferrik dela afana
hausteko gure izana,
etorkizuna dirdai dakusat
hola dabil harremana,
zain dut Debako harana,
bihar kartzelen porlana
anaiontzat iragana.
Bero anaien giroan
desio bat dut eroan,
gerta dadila geroan,
gaurko arnasa nahi nuke jator
itzuli txit luzaroan,
goxo euren abaroan
nago horren esperoan
konponketaren aroan.
Kartzelan dugu pindarra
euskal arimen indarra,
laister dator goizabarra,
Iñigo eta Paul zoragarri
dakarkidazue garra,
moztu duzue laharra
haz dadin aske belarra,
esperantzaren zuztarra.
20l2ko apiñlaren 8an
Ilargia kartzelan
I
Bero dagi ohean
gaurik motzenean,
aurten sargori dator
uda porlanean,
ilargia dotore
ametsen unean,
zirrara eragin dit
taupaden gunean.
Udan galanta dugu
ilargi betea,
edertzen du osoro
gaueko tartea,
berarekin urrun dut
sentitzen katea,
gogoan zaudelako
irritsu maitea.
2
Iretargi zuria
izaren barnean,
bere distira daukat
dirdirka soinean,
bizipoza hazi zait
naro garunean,
askatasuna dantzut
deika gauminean.
4
llbehera dakusat
polit iluntzean,
mihise txit morea
duela atzean,
Artizarra du gertu
izarren pentzean,
gure arimak dira
pozten behatzean.
| ataramine||
Ibon Muñoa Arizmendiarrieta
Bei-L'jcuk
llargia ortzian
ostentzen denean,
begiak ixten zaizkit
hits belztasunean,
argia bilatzen dut
ziega ilunean,
zurekin oroitzetan
batzen naizenean.
7
Goizean esnatu naiz
ilargirik gabe,
orain eguzkia da
larruaren jabe,
etorriko zait gero
ia oharkabe,
bizi nahi nuke bihotz
zurekin lokabe.
Ilgorarekin sarri
dardara ugari,
kirioak ei dira
jartzen lar dantzari,
loa dio laburtzen
kezkatzen denari,
kartzelan maitearen
zain dagoenari.
Ilargi borobila
otsoen lur mina,
musa agortezina,
maitaleen grina,
emakume haurdunen
goiko emagina,
gatibuen desiren
izpi atsegina.
20l2ko uztailaren 29an
tfe
Zigor Garro Perez
Atxilotze data: 2006ko azaroak 29.
Fresnes - Maison d'an
3, Allee desThuyas
9426 1 Fesnes Cedex
Dagbok
Hondartza bat. Oihalezko aulkitxo batean jarrita nago, oinak
uretan, paisaia margotzen, itsasoko brisak azala laztantzen didala.
Hodei zirpildu bakan batzukzeru urdinean.tximeletazuriaknire
gainean hegaldi nahasian. Kresala sentitzen da airean, eta, nire
gibelean haurren barreak, katilu eta plateren txilin hotsak
Neska beltzaran bat, artilezko soineko zuri eta estu batezjantzia,
itsas ertzera ematen duten harrizko eskaileretan behera. Grazia
dario. Nire aurrean belaunikatu da, eta hizketan hasi zait. Begi
marroi handiak ditu, ile gaztainkarak, aurpegi borobila, ezpain
mamitsuak. Ile-xerlo batek begia estaltzen dio. Burua nire bular-
rean jarri du eta besarkatu egin dut. Hagitz ongi sentitzen naiz,
bare.
Eskuekin aurpegia hartu diot neskari, eta ezpainen ertzean mu-
sukatu dut. «Zu ikustera etortzen naizenean aztoratua sentitzen
naiz, amets batean bezala pasatzen dut arratsaldea», esan dit, eta
gero: «Ez diot etortzeari utziko».
Umeen oihuak gerturatzen ari dira.trostan edo. Hor datoz hiru
umeak, lilipa hori-kolorekoekjositako belardian behera lasterka.
Klank! Klonk!
«Petit dejeuner!». Gosaria.
Kanpoan, txoriak txioka, kui-krui-kui-kruk.
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dagbok
Ez al dira aluzinagarriak ametsak? Albert Camusen La Peste
irakurtzen ari nintzen, Lyongo hirian, ametsen garrantziaz jabetu
nintzenean.Ametsikgabe ezingo genuke geure pentsamenduen
haria inoiz eten. Erotu egingo nintzatekeen. Liburua erbesteaz
ari zen, etxe hartan geunden guztiok gure azalean bizi genue-
naz, eta guztiei alamena ematen ibili nintzen, derrigorrezko
irakurketa zela, errebelatzailea, eta abar Liburuek memorian
txirikordatzeko abilezia handia daukate. Edo again neu naiz txi-
rikordatzen dituena. Orainetik nire gaztaroraino liburuz-liburu
joan nintekeen, niri bizitzako geltokiak balira bezala. Batzuetan
zalantza egiten dut, gogoratzen dudana benetako gertakizuna
edo liburua ote den.
Sagar-zuztarra murtxikatzen ari naiz, umetatik egin dudan bezala,
mahai gaineko ogiari begi ertzetik begira. Luzaroan uste izan dut
memoria gure historia dela, baina memoria hutsa bagina, gure
subkontzientean ikusi ahal izango genuke.eta subkontzientea es-
ploratzerik balego, ez legoke subkonzienterik. Subkontzienteak
ezin du memoria izan, baina gu, izan, subkontzientea ere bagara.
Carabanchel, adibidez, ez dakit memoria soila edo subkonszien-
tea edo biak ote den. Funtzionariek, lehen gauean, Tension ize-
neko liburu bat eman zidaten. «No hay libros» zioten hasieran,
edo «ya veremos mañana» (munduko kartzelari guztiek neoizko
argiz ikusten duten esaldia), baina hantxe zegoen liburuen or-
gatila, eta nire setakeriaren aurrean, etsitzea beste irtenbiderik
ez zitzaien geratu. Ez guztiz, ordea, liburuaren erdia eman baitzi-
daten. Ospitale batean hasten zela uste dut, baina zer axola dio,
liburu txarra zen. Unairi Reader's Deagest aldizkariak argitara-
tutako nobela bilduma bat eman zioten. Hasieran marmarka ibili
bazen ere, azkenerako pozik zegoen, «interesgarria» omen zen
eta. Goizero lixiba ematen ziguten ziega garbitzeko. Hemen, gar-
biketarako gaiak eskatzean, bekainak uzkurtuz begiratzen zaituz-
te, bitxikeriaren bat galdetzen ariko bazina bezala. Goizean, «on
verra ça apres» diote, eguerdian, «oui, oui, apres», eta arratsaldez,
«ce sera pour demain». Uzteko pakean, alegia. Carabanchelen
goizero-goizero pasatzen ziren lixibarekin, eta goizero-goizero
garbitzen nuen ziega, eta gosaria iritsi zain jartzen nintzen lei-
hoko hegian, mahatsak jan eta Josuk utzitako Muy interesante
aldizkaria irakurtzera. Patxadaz gosaltzen nuen, patio ordua iritsi
bitartean ahalik eta entretenituen egotearren. Gehienetan Unai
eta biok bereizturik ateratzen gintuzten patiora, eta anaiaren
ibilerak zelatatzen geratzen nintzen leihoan.
Ez da samurra anaia kartzelan ikustea. Eta min horren oihartzu-
na ziegaren lau hormatan biderkatzen dela sentitzea.
Gaua iristean kantuan egiten genion elkarri leihotik leihora, eta
ondoren, nor bere bere ziegara bilduta, urgentziazko hitzak ida-
zten genizkion elkarri, biharamunean burdinsareen zirrikituetatik
elkarri emateko.
Kaixo Xabi:
Jadanik 15 egun zeramakiagu itzalpean, eta zein tinko ari
garen eusten ikustea oso garrantzitsua da niretzat.
Hik ondo asmatu bezala, falta zaizkidanenganako amodioak
barrenak kiskaltzen zizkidak.
Zera pentsatu diat, hemendik atera eta berehala neure lo-
gela konpontzeañ ekingo diogula, ez ni logelatik aldatzeko
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dasbok
(ez zeukeat inongo intentzioñk), baizik eta elkarrekin lan egi-
teko. Horretarako.Asko gogoratzen nauk hirekin.
Maite haut anaiatxo.
Unai
P.S. Astearteko Egin irratiko programazioak 8/7/ Evansi elkar-
rizketa iragartzen dik, ikusi al duk?»
Manta tolestua buruko gisa paratu eta, ohean etzanda,
Le Nouvel Observateur aldizkaria irakurtzen dut, baina ez dakit
ezer ulertzera ailegatzen naizen, burua beste nonbait daukat.
Non dago nire bozkarioa?
Klank! Klonk!
"Bonjour, Beitia!".
Saint-Aignant funtzionari lotinantak diziplina-komisiorako hitzor-
dua eman dit hesiaren hagen artetik Atzoko irudiak etorri zaiz-
kit, Sabin zaharra. Atzean loturik daramate, besazpietatik helduz,
oin barrurantz okertuak arrastaka, trapuzko panpina baten mo-
duan.
Pasilloa kartzelariez beteta. «Allez, on l'embarqueb>, eraman di-
tzagun! Aginduak eztarria urratu arte oihukatzeko ohitura. Lasai-
tasuna eskatuko nieke, halako eskariak tokiz kanpo ez baleude.
Ileafllmeetako marineen modura mozturiko funtzioari mozkor-
tiak garaipen keinua egiten du. Zuzendariak nigana makurtuta,
esku batez gorbatari eusten dio eta esaten du:"Taktika okerra
aukeratu duzue, monsieur Beitia". Infenuan ere monsieur esango
lidakete animali hauek.
Lagun berria ekarri eta galeriaren batean utzi dute bakarrik
(harrerako galerian, seguruen). Bakartzea onartuko genuela uste
zuten. Baina ez dugu onartu, eta hara non gauden, isolamendu-
rako bidean harrastaka. "Allez, on est partil", diote funtzionariek,
ganadua eramaten ariko balira bezala. Pozik dirudite.
Pasilloko lauza hori-berdeak, bota beltzak, galeriako burdin-hesi
horixka... hankaz gora naramate. Barregarria litzateke, egia ez
balitz. Dozena bat ate igaro ditugu, zulorako bidean. Usainean
nabari da zuloaren sakontasun erabatekoa. Ezin da mundutik
urrutiago egon. Han, amaieran, inoiz ikusi dudan gizonik handie-
nak biluzteko agindu dit. Ausardia eta indarra falta zaizkit, baina
nire eztarritik"ez" atera da. Gero begiak itxi ditut, eta hainbaten
artean biluztu naute.
Gorden Virginia bat erretzen ari naiz. Izen kaskarinegia, zulo
honetan erretzeko, baina ongi sartzen da. Kaieraren gainean
makurturik idazten dut, leotz erraldoiaren erdian, zoruari lo-
tutako burdinezko aulkian eserita, ateari begira, leihoari bizkar
emanda. Mahaia, konketa, komun zuloa, hormak... ziega beste
ziega guztien gisakoa da, baina zikinagoa. Inork ez du mendee-
tan inguru hau garbitzeko lanik hartu. Itxura kaskarra ziegak,
Le nouvel observateur aldizkarian ageri den François Hollande
presindenteak ez bezala.Traje urdin ilun akasgabea darama, ze-
tazko gorbata gorriak lepoko haragi maskalak estutzen dizkio,
eta armazoirik gabeko betaurrekoek ñabardura sofistikatu bat
erantsi nahi liokete bere onberatasunari. Aurrez-aurre jarriko
nuke hemen, ziegaren arkitekturaz berbetan, eta sozialismoaren
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dagbok
ikuspegitik egingo lizkiokeen mejora guztietaz. Joandakoan bere
lurrin garesti horietako baten arrastoa utziko luke behintzat. Gu-
txi ez, hemengo kiratsa ikusita.
Aulkian trabeska jarri eta hor atzean dakusat, ohe-buruaren eta
leiho aldeko homaren artean, isolaldiaren prebisioan hartu ditu-
dan irakurgaiak, nire liburu kuttunak, pilatxotan. Ondoan, idatziak
eta gutunak gordetzen dituen karpeta; belusezko pijama, beste
paper pila baten gainean; bi ogi zati, beste horrenbeste sagar
eta jogurta bat plastikozko poltsa batean; kaiera txiki gorri bat;
tabako eta iragazki gehiago.
Paretaren kontra eseri naiz,"Allah" irakurri duf'Horregatikdei-
tzen diote etengabe", esan dut nire artean,"hemen inon jainko-
rik ageri ez delako". Ziega neurtu dut: sei metro leihotik atera;
altuera, berriz, hiru metro eta erdi ingurukoa, ez dago zuzen
jakiterik. Metro koadrotan, hogeita lau. Ziega txikiegia, hemen ez
da jainkorik kabitzen.
Zer ez nukeen emango sosegu pixka baten truke, nahiz, agian,
kafe bero batekin ere konformatuko nintzatekeen. Hemen or-
dea ez sosegurik ez kaferik ez dago. Hemen baino ezin dut egon,
hemen hasi eta bukatzen da nire bidea. Sedimentatuta nago.
Nor naiz?
Begiak itxi. Hondoratzen utzi, amets batean bezala, errekatxo
batean bezala. Erortzen ari naiz, itotzen. Zeharo baldarturik
nago, irreala izatearen sentimendu nahasgarria nabari dut. Bar-
nean bizi naiz, nire barnean. Denbora gehiegi ematen dut nire
buruarekin. Sei urte neure buruaren ertzak bilatu eta haztatzen,
neure izatea zedarritu eta eusten saiatzen.
Turlututu-kui-kui-esnap-krakle-pop!
Zein txori klase dabil txioka?
Berogailuaren tutuetan igo naiz, oin puntetan, atzamarrak bur-
dinsarearen zirrituan sartuta, leihoari atzaparkatuta.
"Ouais, Doumbia!".
Burdinsarea, barroteak burdinsarea. Kirats sarkorra.zigarrokinak,
paperak, plastikozko sardexka eta koilarak, sagar-zuztarrak Eta
harago?
Zementuzko bi hangar, fabrika zaharren itxurakoak, hemendik
kanpoaldeko murruetaraino hedatuz.Tabakoa eskatzen ari zaiz-
kio elkarri. Ez dakit nortzuk diren, ez dakit zergatik daude isola-
mendu modulu honetan.
«J'ai pas du tabac. Meme pas une roulee!.
Ez daukate tabakorik.
Han, murruen gainetik nabarmentzen, zelatatze-dorre zuria, es-
meralda-koloreko leihatilekin.
"Putain, c'est la galere!". Galera dela dio erretzaile gosetiak, hitza
zein ongi aukeratu duen jakin gabe agian."Martin Larralde hor-
relako egun batez hil zen, galeratan".
Mahaian jarri naiz berriro. Pasillo aldetik oihu urrunak heltzen
zaizkit, ulergaitz. Galeriaren bestaldean ari dira, Haritz eta Patxi
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dasbok
akaso, batek daki. Berdin egon zitezkeen munduaren bestaldean.
Hortxe daude ordea, nigandik metro gutxira, hodietan zutik
armiarmak bezala, burdinsarearen aurrean garrasika. Pixka bat
gertuago behar nuke, soilik pixka bat, Haritzen ziegan durundi
egiten duen ahotsa aditzeko, baina ez nago, eta ez egotera etsi
behar Presoak etsitzen jakin behar du, ezeren aurretik (preso
etsitzen ez ikasi izanagatik dagoen arren).
Klank! Klonk!
"Promenade!". Patiorako ordua.
Korridore hutsak zeharkatu ditut. Nolakoa ote zen nire aurreko
bizitza? Nekez senti dezaket bizirik nagoela. Hatz mamiekin hor-
mak ukitzen ditut, zinez bizirik ote nagoen egiaztatzearren. Izan
zitekeen okerragoa.Joan ginenean ez baikenekien sekula itzuliko
ote ginen. Ohe hutsa betiko uztea aukera batzen.
Andoitzen akordua datorkit burura, baten batek lepoan gezia
sartu izan balit bezala. Beti dator modu horretan Andoitzen iru-
dia, bortizki, eta azala zulatzen du.
Durangora goaz, dauzkagun sosak liburuetan xahutzera.Topoa
hartu dugu, euria ari du. Burua berokiaren papar-hegaletan gor-
deta darama Andoitzek, leihotik begira doa.Argi ederra dagoela
dio, eta ez dakit egia ote den. Margolari begiekin ikusten ditu
hark paisaiak. Koloreek laino dagoenean erakusten omen dute
euren doinurik ederrena.
Jose Mari Lorenzo Espinosak idatzitako Eli Gallastegiren bio-
grafla irakurtzen ari naiz, eta marmar txiki batekin erantzuten
diot. Amorratu egiten zaif'Entzuten didak, ala?", eta nik baietz.
Aldiro pasarteren bat irakurtzen diot ozen, eta ez dakit hark
ezer entzungo duen, hain doa isilpean paisaiari begira, baina
gero esango dit: "Pasatuko didak liburua amaitzean". Geroago
barre-oldar batek hartuko gaitu,txartel-zulatzaileak "Metesssss-
graciasssss" esaten duelako.
Irudi higatuok nire baitan kukuturik daude, beste norbaitenak
balira bezala. Non ikusi nuen Andoitz azkenekoz, noiz? Migel
Zabaleta kaleko etxean? Gero gerrak atea jo zuen, alde egin
genuen, eta hura ez zen sekula itzuli. Sua bihotz ondoan hil zen,
Wafa bezala.
Aitaren erretratua gordetzen dut, semearen gorpu erraustua
besoen artean. Baina ez dut sekula begiratzen.
Sabini lau bider deitu diot: "V/'e/'o/". Erantzunik ez. Besteei gal-
detu diet seguru ote dauden nire ondoko patioan dagoen, eta
baietz, Oierrek, atearen zirrikitutik sartzen ikusi duela. Bosgarre-
nez deitu diot, erantzunik ez. Besteak, txundituta, txantxak egin
dituzte, eta haietako bakoitza irudikatzen saiatu naiz. Elkarren
aldamenean gaude guztiok, baina nor bere patio txikian. Burdin-
sareak dauzkagu buru gainean. Oilategia da.
Oihu egiten dugu, baina ez dugu zinez hitzik egiten. Laguna alda-
menean dagoela egiaztatzea da kontua. Erantzun du azkenean
Sabinek, eta denek zirikatu dute, gauez haren zurrungak entzu-
ten direla eta ez direla. Ozpindu da Sabin, berak ez duela zur-
rungarik egiten, baina jai dauka, denak ditu kontra.
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dagbok
Kontu arinak utzi ditugu gero, eta datozen egunetarako planak egin
dutugu. Laister argitu dugu ez dugula amorerik emango, ez dugula
inor bakartuta utziko Batzuk sutsu, besteak apal: denak ados.
- Zer esan zian zehatz zuzendariak? -galdetu dit Urtzik.
-Taktika okerra generabilela -esan dut.
Irainak, oihuak, madarikazioak.
Amona mantangorri bat besoan pausatu zait. Rosa Luxenbur-
gok, VVronkeko kartzelan, marigorri bat zaintzen omen zuen,
haizeaz eta hotzaz babesteko kotoi batean bilduta, etatxikitasun
inflnitu horren aurrean zoriontsu sentitzen omen zen. Kanpoan,
Lehen Mundu Gerrak Europa deusezten zuen.
Hara eta hona jarraitzen dut, ziegan oraingoan, betoizko lur arre
pitzatuari begira, lurrazpiko historia jalgitzen ikusi nahian. Ezagun
dut, hemen hildakoak daude, alferrik galdutako bizitzak eta amo-
dioak Hemen ez dago mugimendurikToki hau hilda dago. Lurra,
estrato guztiak, mamuz beterik baleude bezala.
Presoek hormak margotzen dituzte, baina ez dira elkarrekin
hitz egiten ari. Askoren arteko bakarrizketak dira, tabernetako
murmurioak bezala. "Allah handia da"; "Hirugarren dibisioko I 77
ziegako Karim, salatañ zikina"; "Kartzelari zakil zupatzailea, ma-
rikoia, lepatu egingo haut"; "Flavien, Evrykoa, 18 eguneko mitarra,
kartzelari bat jipoitzeagatik".
Ero bat leihotikgarrasika: "Grrrrrrrrrrriiii-pu-pu-pu! Reste ton chien!
Chhhhhhiiiiiiien-chhhhhhhhhhien! Bande d'encules! Bande de Pedes!
Batards! Maaarseeeeeille! Ouaiiiis! Ici ce n'est pas Marseille, c'est
Pañs, la banlieu de Pañs! Grrrrrrrrrrñiii-pu-pu-pu! Chhhhhhiiiiiiien-
chhhhhhhhhhien! Miau-miau! Eeeeeeeeeeehhhh! Uuuuuuhhh! Chh-
hhhhiiiiiiien-chhhhhhhhhhien!".
Zenbat luzatuko ote da leizealdia?
Arroza hotz zegoen. Den-dena jan dut.
Silvio Rodriguezen abestiak kantatzen ditut ahopeka.
Zenbat luzatuko ote da leizealdia?
Mikel Laboaren kantak abesten ditut ahopeka.
Zenbat luzatuko ote da leizealdia?
Ez nioke galdera horri buruan jiraka luze utzi behar
"Begiak zabalik etzanda, agian zerua itsaso zikin bat dela esa-
nez".
Klank! Klonk!
Atea ireki eta medikua azaldu da, ilea mototx batean bilduta
daraman emakume txiki eta beltzarana, 45 urte ingurukoa. Kaie-
ratxoa eskuetan dauka, ikasle prestuen tankeran, eta zer mo-
duz nagoen galdetu dit: «A/ors monsieur Beitia, ça val». Ziegaren
kanpoaldeko armairuan konflskaturik daukadan ur botila eskatu
diot, apur bat deshidrataturik sentitzen naizela. Ez omen dago
horretarako baimenik Baimen ororen iturri misteriotsua. «Mais
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dagbok
vous savez que ce n'est pas autoñse». Ziega barrura begiratu du
eta ea idazten ari naizen galdetu dit, irakasleek erabili ohi duten
doinuarekin. «C'est bien ço.'», egin dit txalo. Harrituta dago, txi-
muok idazten dugula ikusirik.
Klank! Klonk!
"Pretoire!". Isolamendua luzatzeko edo isolamendurik ateratzeko
epaiketa txikia da Pretoire-a. Normalean uko egingo genioke an-
tzerki horri, baina geure arrazoiak azaldu nahi ditugu, eta ni bidali
naute besteek
Korridorea hutsa zeharkatu eta azpiko solairura jaitsi gara. Han,
komisioak izaten direneko mugimendua antzematen da.'le por-
tique!", agindu dit funtzionariak, metalak detektatzeko arkupetik
pasa nadin, hain zuzen. Pastazko betaurrekoak ditu, burusoila da.
Irribarre onbera batez agurtu nau, "Bonjour, Beitia". Keinu txiki
batez erantzun diot.
"Abokaturik ez duzu eskatu, ezta?", galdetu dit funtzionario
gradudun batek. Ezetz. "Beno, zaude hor pixka batean, laister
helduko da zuzendari jauna". Itxaron dezagun, beraz. Beste fun-
tzionari bat gerturatu zait, hau ere graduduna. Ileak puntan ditu,
atzamarretan zilarrezko eraztun modernoak Ezagutzen dut, gi-
zon zintzo samarra da. "Mundu guztiak daki euskaldunak beti
elkarrekin zaudetela, aski zuten berria zuekin jartzea, beti egin
izan da horrela", esan du, eta badirudi zinez sinesten duela.
Gela zuri karratu bat, txukun eta espartanoa, apur bat utzia, bi
ziegaren neurrikoa. Hondoan oholtzatxiki bat, eta haren gainean
idazmahai handi bat, bina mahai txikiagoz inguratua. Mahaiaren
burutik Morhange zuzendariak aurrean daukan pulpitu txikia
erakutsi dit keinu batekin. Gelaren erdiraino joan naiz, linoliozko
lurretikZuzendariak nekatuta ote nagoen galdetu dit, «Vous etez
fatigue, monsieur?». Ez dakit zer esan: «Un peu», esan dut, zerbait
esatearren. Esan niezaiekeen sedimentaturik nagoela, apenasgo-
goratzen dudala nire lehengo bizitza, baina luzeegi joko liguke
eztabaidak. Aubry "detentzio-buruak", karraskari irribarrea egin
du. Idazkari txinatarrak eskuak ordenagailuaren teklatuan jarrita
dauzka, otzan dago zain. Mahaian eserita dagoen kalez jantzitako
gizon betaurrekodunak txandaka begiratu gaitu, orain zuzenda-
ria, orain ni.
- Beno, Beitia jauna -hasi da zuzendaria, eztarria garbitu du-,
eskerrik asko etortzeagatik, estimatzen dut zure keinua.
- Ez dago zertan.
- Hemen irakurtzen dudanez -burua paper pilatxo batengana
makurtu du-, atzo zure ziegan sartzeari uko egin zenion -begi-
ratu egin dit-, zure hitzen arabera -kakotxak egin ditu airean-
"euskaldun bakartuarekiko elkartasunez".
- la sei urte dira kartzela honetan nagoela, ez dugu inoiz onartu
euskaldun bakarturik.
- Esan nizun zure jatorri bereko...
- Euskalduna -lagundu diot.
- Bueno, pertsona hori behin-behinean baino ez dagoela he-
men, egun gutxi batzuen kontua izango dela.
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dasbok
- Egun gutxi badira, hainbat errazago zuentzat.
Ezetz esan du buruarekin.
- Zuen idealismoak pragmatismoa gutxiestera eramaten zaituz-
te, eta begira zein egoeratan zaudeten. Azkarragotzat zintudan.
- Ez dut ukatuko niretzat isolamendua gogorra denik Gogorra
da. Murruekjan egiten zaituzte. Baina duintasuna da hemen jo-
koan dagoena. Eta guretzat duintasuna, zuretzat zure seme-ala-
ben ikasketa unibertsitarioak bezain garrantzitsua da. Edo zure
karrera administrazio penitentziarioa bezain. Ez dugu besterik.
Amore ematea, dena galtzea da.
- Batzuetan tematzea izan daiteke dena galtzeko modua. Erres-
petatzen ditut zure printzipioak, baina ez da printzipio kontua.
- Printzipio kontua da, hain zuzen.
Isilik geratu gara. Gizon betaurrekodunak hartu du hitza:
- Galdera bat egin nahi nizuke, inporta ez bazaizu.
- Ez, ez, aurrera.
- Onartuko duzu kartzela antolatzeko eskumena zuzendari jau-
narena dela, ezta?
- Noski, onartzen dut. Baina kartzela bat gizarte txiki bat da, eta
gizarteetan elkarbizitza konpromisoen bidez eratzen da. Duela
justu hamar urte kartzela honetan liskarretan ibili ginen, kartze-
lak ez baitzituen gutxieneko baldintzak eskaintzen, eta hilabe-
teak pasa genituen isolamenduan. Garai hartan Saint-Jean jauna
zen zuzendaria. Hark, kartzela "onar" -orain nik egin ditut kako-
txak- genezan baldintzak negoziatu zituen zuzenean gurekin.te-
lefonoaren bestaldean epailea zuela. Kontratu sozialaren termi-
noak alegia. Besteak beste, hona ekarri digun "euskaldun bakar-
turik ez" ospetsua zen onartutako puntuetako bat.
- Baina hau kartzela bat da, jauna -dio gizonak-, ez demokrazia
bat.
-Jabetua nengoen kartzela eta demokrazia ezzirela ongi ezkon-
tzen, baina harrigarria da hain modu argian formulatua aditzea.
- Demokraziaren arauak urratu dituztenakzuzentzea da kartze-
laren helburua -ebatzi du zuzendariak- eta horretarako dizipli-
naren balioa nahitaezkoa da.
- Berrogei urteotan kartzelaren lehen helburua, legearen ara-
bera, bergizarteratzearena izan da, ez zigortzearena, nahiz eta
kartzelaren egitura duela ehun urtekoa izan, helburua zigortzea
zuen kartzela harena, hain zuzen. Eta egitura aldatu ez denez,
mentalitateak ere ez. Horixe da arazoa: egitura paranoikoa, sus-
moaren instituzionalizazioa. Fobiokrazia bat. Ezin da Erdi Aroko
eraikin batean XXI. mendeko printzipiorik defendatu.
Aubry, begiak lurrean, eskuak besazpian, bera aulkian bihurri-
katu da.
- Gauzak asko aldatu dira azken urteotan -dio zuzendariak-.
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dagbok
Egia da, asko geratzen da egiteko, baina aurrerapenak ere eten-
gabeak dira. Era berean -isilunea egin du-, ez da ahaztu behar
penitentziak baduela bergizarteratze dimentsio bat. Bata eta
bestea elkarturik doaz, ez kontraesanean. Ulertzen duzu hori?
- Okerrena zera da -diot-, diskurtsoaren biguntzearekin, eta
"hobekuntzekin" -kakotxak egin ditut-, kartzela zigorrak luza-
tzea besterik ez dela lortu. Ziegetan jarri dizkiguzuen telebistei,
psikologoei, eta ikastaro txatxuei esker, kondenak bikoiztu egin
dizkiguzue. Hori da aldatu dena. Gauzak zertan diren egiazta-
tzeko, isolamenduan egon naizen aldiei begiratzea daukazue."EI-
kartasunagatik" izan da aldiro.
- Ez horregatik bakarrik Betia... -esan du Aubryk
- Hamairu bider, Aubry jauna. Normala iruditzen zaizue hori?
Eboluzio esanguratsu baten froga? Nori egin diote mesede he-
men pasatu ditudan egun guzti horiek? Niri? Gizarteari? Justi-
ziari?
- Baina zuen kabuz etorri zarete, Beitia jauna -zuzendariak.
- Hain zuzen! Eta, zerbait aldatu balitz, zigor beherapen bat
eman beharko zenigukete horregatik.
Irribarre behartua egin dute. Isilik geratu gara. Zuzendariak hatz
mamiekin mahaiajo du.
- Beno, orain deliberatzeko tarte bat hartuko dugu.
- Azken gauza bat.
-Bai?
- Zugarrarmurdi jauna gurekin jartzea eta euskaldun guztiak as-
katzea eskatzen dizut.
-Tamalez, hori ez da posible izango.
- Zergatik ez?
- Bueno, iskanbila ederra muntatu diguzue... Ezin dut zigorrik
gabe utzi.
- Hara, zein gutxi aldatu diren gauzak
- Atera zaitez une batez, Beitia jauna, ez digu luze joko.
Klank! Klonk!
"Voila, votre kit de nettoyagel".
Eureka! Irribarre harroa dauka funtzionariak, badaki zenbatetan
saiatu naizen etxea garbitzeko puskak eskuratzen. Urez eta xa-
boiez beteriko plastikozko ontzia, trapua eta erratza eman diz-
kit. Fregona bat? Ez, Fresnesen ez dakite zer den hori. Atea itxi
aurretik funtziorariak zenbat denbora beharko dudan geldetu
dit: «Hamar-hamabost minutu?». Erotuta dago, ez daki zer den
ziega hauetako bat goitik behera garbitzea. Ordu parea beharko
dudala esan diot, eta keinu etsituz alde egin du.
Bitan pentsatu gabe, hozkirik handiena eragiten didan ziegako
atalari eraso diot: komun-zuloa. Sentitu ezazu portzelana la-
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dagbok
kartzen duen geruza marroikara. Haztatu ezazu kaka hori. Go-
zatu ezazu trapuari darion zorrotada uherraren ikuskizuna. Oi,
ur-jauzi liluragarriok! Oi, jainkoen bizitokiaren natura joria! Oi,
Fresneseko isolamendua! Oi, giza-asmamenaren perla bitxia! Oi,
tentazio guztien mosaikoa!
Paretak eta lurra garbitu dut behin eta berriz. Ur arrea irteten
da oraindik. Koltxoia leiho azpian jarri dut, hormaren kontra, eta
oheko burdinezko xaflaren gainean nire puskak apailatu ditut.
LiburuakAnne Doufourmantellen Eloge du ñsque, Nathalie Sar-
rauten Enfance, Mohamed Xukriren Ogi hutsa, Slavoj Zizeken
La subjectivite a venir, William Faulkner-en Tandis que j'agonise...
Argazkiak eta gutunak ere hor jarri ditut, ikusgarri, bai eta idaz-
tekoak, tabakoa, fruta, gazta eta jogurtak. Gero galtzerdiak hartu
ditut armairutik, eta han ezkutatutako kafe sobretxoak Kafetxoa
hartzeko tenorea da, orain, lixibak kakaren lurrina ordezkatu
duen une mirarizko honetan.
Horra, instalatua nago.
Zazpi eguneko zigorra ezarri didate, "dont trois avec sursis". Bes-
teei baino zigor egun bat gutxiago, komisioan aurkeztu izana
"eskertzeko"."Espero dut hemendik aurrera hobeto elkar uler-
tuko dugula", esan dit zuzendari alu horrek. "Ziur nago halaxe
izango dela", gaineratu du.
Ez dakit zer gertatuko den gero. Laguna ekarriko ote duten.
Zein egun da gaur? A bai.Asteartea.
Laranjatik urdinxkara egiten duen argia sartzen da leihotik
Eguraldia aldatzen hasi du.
Klank! Klonk!
"Repas!". Afaria.
Faulkner-en liburua baztertu dut aurpegitik. Lo nengoen. Erdi
zorabiatua hurbildu naiz atera.
Taboule-a dugu afaltzeko, ederki!
- Prenez ce que vous voulez, c'est du rab -dio kartzelariak, kei-
nu batez orga gaineko soberako jakiak seinalatuz. Nahi dudana
hartzeko.
Duintasun Funtsezkoenaren izenean Xabi, ez ezak hartu!, pen-
tsatu dut, nire eskuek gosetiek erretilu guztiak heltzen dituztela.
Klonk! Klank!
Afaria mahaian utzi eta begira geratu natzaio. Bina tomate, jo-
gurt eta sagarTira, ez da harrapakin makala.Tomateak pa amb
tomaquet egiteko, sagar bat gerorako, eta bestea gosaltzeko. Bat
batean, nire ziegako argia faltan sentitu dut. Halakoak esatea as-
tekeriatzat jo liteke, baina, azken batean, nire etxea da.
Egunak dauzkagu oraindik aurretik. Kideen ahotsak entzuten di-
tut korridorearen beste aldean. Isolamenduan isolatuta naukate,
eta hain zuzen bilatzen duten horixe lortzen dute nigan: isola-
tuta senti nadin. Mingotsa da bakardardea, baina are mingotsa-
goa porrota.
[ ataram,ñe]|
Zigor Garro Perez
Dasbok
TS. Eliotek dioen bezala: «IzakJ hutsak gara». Geu gara geure min
guztien neurria. Ez dago beste misteriorik Ideiak ez nau kontso-
latzen, ordea. Kontsolatuta sentituko banintz, desasosegu hone-
taz ahaztuko nintzatekeen, sikiera bost minutuz. Nire buruarekin
hitz egitera beharturik nago, baina hitzek ez didate balio.
Munduko tiporiktristeena naiz.
Eta tokirik ezaproposenean nago
Tren guztiak pasatu dira, joan dira, ni itxaron gabe.
Non dira denak?
Zein erabatekoa, hustasun hau.Tokiak gure arteko loturez egi-
nik daude, eta honek, toki madarikatu honek, gizon bakartuak
baino ez ditu ezagutu. Ezagutu, gorde, giltzapetu. Are, giltzapetu
dituen gizonen loturak hautsi ditu. Geldotasun erabateko honen
atzean pizti bat ezkutatzen da, haren erraietan nago. Bere izena,
ausentzia da.
Inork ez du nitaz ezer espero.
Memoria zementuzkoa bilakatu zait, ahitu egin da, itzali, etxeetan
gaua aurreratu ahala itzaltzen diren leihoak bezala.
Aitor Lorente Bilbao
Atxilotxe data 2007.6.7.
Askatze data 20 I 2.7. 1 2.
Egilearen oharra:
Bai, testu honengatik Versaillesko Akademiak sari bat eman
zidan. Egun, edozeini sari bat ematen diotenaren froga argia... Ez
dezagun umore ona gal, sikiera.
Saria ematera etorri ziren garaian preso nintzen Fleuryn, eta
bertara etorri zen epai-mahaiko ordezkaritza, eta beraiekin
batera atso bat. Frantses-judutarra zen. Komunista, ideologiaz.
Gerra hasieran, Vichyko agintariek bera eta bere familia osoa
atxilotu zituzten. Numero luze bat, matrikula baten antzekoa,
zeraman besoan tatuatua: Auschvvitzen naziek deportatuei
tatuatzen zioten identifikazioa. Mauka motzetan jantzia, ez zuen
inolako ahaleginik egiten tatuaia hori gainontzekoen begi bistatik
gordetzeko. Areago, harrotasun osoz erakusten zuen. Berak, 16
urte zituela,Auschwitzetik bizirik irtetea lortu zuen. Bere familia
osoa, gurasoak, ahizpak eta neba, bertan geratu ziren, zerraldo,
hilik "Mundu guztiak" zioen "hori inoiz ahantz ez dezan".
Saria jasotzean hitz batzuk esateko parada izan nuen. Esan nien
ene lanak nazien eremuetan pairatutako triskantzak salatzeaz
gain, egungo errealitateari ere erreparatzen ziola. Kartzeletan,
nolabait ere, eremu haietako printzipioek, aginteari obedientzia
itsua, presoen arteko hierarkia eta abar luzea, indarrean
jarraitzen zutela. Eredu hori espetxetik kanpoko sistemak ere,
oro har, erakusten duela. Gizarte hierarkizatuak, piramidalak, non
dena goitik behera baitatorkigu emana, non sistemaren aurkako
edozein kritika boltxebiketzat, anarkistatzat, baita terroristatzat
ere hartua izaten baita. Egungo sistemari kasu eginez, ez ote
da finean mundua kartzela erraldoi bihurtu? Ez ote gara denok
preso bizi berton?.
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien heriotza zenLroeiako erresi'iienLzm
lldo beretik gaineratu nuen ez nuela ulertzen nola erabil
zitezkeen Fresnes edo La Sante bezalako espetxeak, naziek bere
garaian atxilotu politikoakgiltzaperatzeko erabili zituztenak, gaur
egun ere antzeko eginkizuna betetzen, memoriarako gune edo
eraikin bat izan beharrean. Esan nien azkenik, deportazioaren
aferan euskaldunok bagenuela eskarmentua, geure aitona-
amona belaunalditik gentozela, Francoren matxinada borrokatu,
Francoren internamendu-kanpoak ezagutu eta Francorengandik
ihes egindako belaunaldi hartatik. Eta haietako zenbaitzuek,
Martxelo Bilbaok kasu, Frantziara erbesteratu eta han nazien
kontrako erresistentziarekin bat egin zutela. Behin aliatuek
Paris liberatu zutenean (1944), De Gaullen laguntzaile batek
nazionalitate desberdinetako delegazioei banan-banan zuzen-
duta, honako hau esan ziela euskaldunei: "Nous, les Français,
nous n'oublirons jamais ce que les Basques ont fait pour liberer
la France..." 1 . Esan nien ibilbide motzekoa zirudiela frantsesen
oroimenak, zeren Frantziak oraindik orain preso baitu Ipar
Euskal Herria, zeren Francoren garaiko belaunaldi haren
seme-alabek, bilobek eta birbilobek oraindik jarraitzen baitugu
frantses espetxeak betetzen... eta bat baino gehiago zerraldo,
hilik geratu dela bertan. Atsoak zioenez, mundu guztiak inoiz ez
dezala ahantzi hori.
"Guk frantsesok ez dugu inoiz ahantziko Frantzia askatzeko euskaldunok egindakoa...'
Nazien heriotza zentroetako erresistentzia
Nazien internamentu-eremuetan izaniko erresistentzia epo-
peiatzat har liteke, lirismoz, une epikoz, tragediez eta, batez ere,
itxaropenez betetako epopeiatzat; kantu heroiko bat, pertsona
ezagunek nahiz isiltasunean hil zituzten pertsona ezezagunek
osatzen dutena. Hori dela eta, nazien internamentu-kanpoetan
egindako erresistentziak meritu propioz irabazi du poesiako
zein Historiako orrietan sartzea. Historia Garaikidearen parte
da, maisu handiek, hala nola Georges Lefebvrek, Marc Blochek
edo Georges Dubyk, Historia irudikatu zuten eran; hau da,
"metahistoria" antzeko bat, non menperatzaileen dinamika
zanpatzaileazzein desobedientziaren dialektikazohar baikaitezke:
borroka desorekatua, gizartearen pisua batetik, eta pertsonen
gogoak horren aurka antolaturiko erresistentzia bestetik
Egia esan, arestian esan dugun bezala, nazien internamendu-
kanpoen historia ez da soilik XX. mendeko historia hutsa;
espazio edo denbora muga guztiez harago doa, eta Akiles, Ulises
edo Ariadneren mailara igoarazten ditu arraiadun uniformetan
jantzitako gizon-emakumeak, 40 kilo pisatzera kasik heltzen ez
zirenak.
Lan honetan izua, zifren hoztasuna (6 milioi judutar akabaturik),
estatistiken alde inpertsonala (% 60k lortu zuen kontzentrazio-
eremuetan bizirik irautea, %3k baino ez heriotza-zentroetan)
ezagutuko ditugu... baina, horretaz guztiaz harago, lekukoen
hitzekin, Historiarantz abiatzen diren istorio ttipiak aurkituko
ditugu. Izan ere, nazien eremuetan emandako erresistentzia,
gauza ororen gainetik, giza ekintza sakona, bizitzaren aldeko
jarrera baita, basakeriari, menderakuntzari, iraindua izateari aurre
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien henoLza zerL-ce:akc eiresi'iienLzm
egiten diena. Gizartea eta gogoa elkarren aurka, giza alderdia
gizatasun-ezaren aurka.
Historia aberasgarri bezain orotarikoa eskainiko digu nazien
eremuetan izandako erresistentziak, orotariko izaeren arteko
elkartasunez -norbanakoarenak zein kolektiboak, bat-batekoak
zein antolatuak- jositako sarea, jende andanak josia, euren
izaera moralean, kulturalean eta ideologikoan, sarritan bata
bestearengandik oso urrun egon arren, baldintza berberetan
lotua.
Ezohiko kronika da, miresgarria, sinestezina; pairamenaren
eta adorearen aldeko oihua, basapiztiaren hortzetan, espazio
hertsian, Leviathanen letaginen artean haizeratutako oihua.
Erresistentzia, sistemak inposatutakoaren kontrako indar gisa
da adierazita, isiltasuna erditik zatitzen duen oihu urragarri bat
gisa. Ravensbruck eremuan GermaineTillionekesan zuen bezala:
"Bizirik irautea, gure azken sabotajea!!" .
Bizirik irautea, bai, kontzeptu hauskor bezain preziatua
bilakatu zen Adolf Hitlerrek, I933an, agintea eskuratu zuenez
geroztik Printzipio faxistetan eta arrazistetan oinarritzen den
nazismoaren garbitasun arioak anatematizatutako nortasun
guztiak (judutarrak, ijitoak, homosexualak...), nazismoaren
oposizioan zirenak (komunistak, sindikalistak), nahiz baztertu eta
alienatuak ere, guztiak giltzapetuko zituen.
Lehen kontzentrazio-eremuak -berreziketa-eremu eufemis-
moaren pean izendatu zituztenak- Dachaun eta Orienenourgen
eraiki ziren. Berreziketa hura, baina, kolpeetan, basakerietan,
menderakuntzan oinarritzen zen.helburu bakar baten zerbitzuan:
presoa nazismorako bidean jartzea.
1 933ko martxoan, Goeringek, kontzentrazio plangintzaren
buru zela, sistema gogortzeko erabakia hartu zuen: harrez
geroztik "Konzentration Lager" bilakatu zituzten ordura arteko
'berreziketa-eremuak, eta SSko kideen esku utzi zituzten horiek
guztiak gobernatzeko ardura. Presoek obedientzia itsua erakutsi
behar zieten nagusi berriei: atxiloen gaineko zaintza etenik
gabekoa zen, diziplina ezin zurrunagoa, eta zigorrak, heriotza-
zigorra barne, ohiko bihurtu ziren.
Naziak, ordea, ezziren presoen sufrimendu soilarekin ase geratu.
Horrekin aski ez eta etekin ekonomikoak lortzeko ere erabili
zituzten. Gauzak horrela, Theodor Eicke, Hitlerren hurbileko
laguntzailetariko bat, aitzindari bihurtu zen presoak lan indar
bezala erabiltzeko egitasmoan. Preso gehienak internamendu-
kanpoen inguruan altxatutako lantegietara bidali zituzten. Gune
isolatuak ziren, baina, beti ere, hiri handietatik gertu.
Eicke izan zen, era berean, erretokiak edo labe krematorioak
eraikitzen lehena.Asmo zehatz baterako sortu zituzten: presoen
hilotzak desagertu eta, bide batez, nazismoaren herio arrastoa
ikusiezin bilakatzeko. Errautsen eta diru gosearen arteko loturak
elikatu zuen Alemaniaren gerra-makina indartsua.
Gerra heldu zenean, Dachau, Buchenvvald, Ravensbruck eta
Mauthausengo (azken hau, okupaturiko Austrian) eremuei
Reichetik kanpo zabalduko zirenakgehitu zitzaizkien: Natzvveiller
Struthof (Altsazia), edo Auschvvitz, Treblinka eta Sobibor
(Polonia), besteak beste. Beraiei erantsitako eremu bereziak
'"Kommando" izenez ezagutuak- eta ekoizpen zehatzetan
espezializatuak, nongura ugaldu ziren: Alemanian soilik, 5.000
baino gehiago zeuden.
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien henoLza zerL-ce:akc eiresi'iienLzm
Eremuen internalizazio horrek ondorio latzak ekarri zizkien
presoei. Orduz geroztik deportatuak izateko arriskua izango
zuten, 1 94 1 ko abenduan plazaratutako dekretu baten eskutik.
"Nacht und Nebel" fGaua eta Lainoa') zuen izena, baina izana,
ordea, guztiz bestelakoa zen: deportatuak, arrastorik utzi gabe,
desagerraraztea.
Bi faktore horien (eremuen internalizazioa gehi "Kommando"en
ugaritzea) bateragarritasunak laukoiztuko egin zuen preso
kopurua, eta horren ondorioz, lekurik eza eta gosea etorri
zen eremu horietara. Horrenbestez, presoen batez besteko
bizi-iraupena nabari murriztu zen: 9 hilabetekoa zen gerra hasi
zenean, eta 4 hilabetekoa besterik ez, gerra amaitzear zegoela.
1 942an, gainera, heriotza-zentroen agerpena aipatu behar da:
gas jalgitzearen bitartez, judutar populazioa akabatzeko sortu
ziren.
Internamentu-eremua mundu hertsiazen, alanbre elektrifikatuz
inguratua. Eskubiderikgabeko gunea, non, "Lagerkommandant"a\<
(gradudun komandanteak) zein "Lagerfuhrer"a\< (eremuko
nagusiak), botere osoa zuten eskuartean.
"Kommando'etan, hango tailer eta harrobietan, bazen presoen
zaintzaz arduratzen zen "Kapo" bat, sarritan SSkoek zuzenbide
arrunteko presoen artean aukeratua. Presoen arteko
hierarkizazio horrek beraien arteko bortxakeria indartzea
zekarren: zuzenbide arruntekoen (triangelu berdedunak) eta
preso politikoen (triangelu gorridunak) arteko aurkakotasunak,
nazionalitate ezberdinen arteko mesprezu eta enfrentamenduek
edozein koalizio osatu eta erresistentzia antolatzea oztopatzen
zuten. Egoera horren ondorioz, erresistentzia bazterrekoa
zen internamendu-kanpoetan, eta ezinezkoa, ia, heriotza-
zentroetan.
Dena den, horrek guztiak ezin izan zuen jarrera solidarioak
agertzea eragotzi. Izan ere, giza izaerari atxikitako kalitate horiek
beti azeleratzen dira, baldintza latzenetan izanik ere. Esan daiteke,
hortaz, erresistentzia, elkartasun forman, eremuetarako bidaian
hasten zela, deportatuak animaliak garraiatzeko erabiltzen ziren
tren bagoietan pilatzen zituztenean: inoiz ez zen falta izan lagun
ahulduenak adoretzeko hitzik. Eta erresistentziak, bizi iraupenari
lotutako forman oraingoan, jarraipena izan zuen helmugara
heldu ondoren ere, non -Genevieve de Gaulleren esanetan-
"ilara okerra 2 saihesteko, beharrezkoa zen ginena baino altuagoak
eta handiagoak izatearen itxura ematea".
Behin eremuan sartuta, deportatu guztiei ilea moztu eta euren
ondasun oro konfiskatzen zizkieten. Izena ere galtzen zuten eta,
harenordez,alkandoran,eurenizaeraetanazionalitateaerakusten
zuen triangeluaren pean, matrikula bat josi eta alemanez buruz
ikasteko agintzen zieten. Gizatasun ezaren errepresentazio
gordina dugu hori: deportatuak ez ziren pertsonak, "stucke "ak
(okela puskak) baizik. Eta zein gutxi axola duen okela puska bat
makilakadaz josteak, urkatzeak, edota gas gelara eramateak.
Beraz, bizirik irautea premia larria ez ezik, borreroek agindutako
halabeharrari aurre egiteko lehen erresistentzia ekintza
bilakatu zen. Eta, bizirik irautearren, beharrezkoa zen eremuko
arauak ikastea, eremua ongi deskodifikatzea, Jorge Semprunek
2 Zuzenean krematoriora zeramatzan iiaraz mintzo da.
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien henoLza zerL-ce:akc eiresi'iienLzm
Buchenwalden egin zuen antzera: alemanen hizkuntza
menperatzeak ahalbidetu zion lanpostu lasaia eskuratzea, eta
letrinak (haize zabalean zeuden komunak) SSkoen zaintzatik
kanpoko askatasun-espazio bihurtzea.
Bizirik irauteko, besteak beste, ahuldade flsiko adierazpen
anitzen kontra borrokatu beharra zegoen. Gosea borrokatzea
erresistentzia froga itzela da. Guztiek ere eginahalak egiten
zituzten ogi puska bat eskuratzeagatik, lapurtzeagatik; goseak
bultzatuta, belarrak eta landareak jaten zituzten, eta horren
ondorioz are irudi desolatuagoa zuten kontzentrazio-eremuek
Beharrezkoa zen, gainera, hotzari, deskantsu-gabeziari eta
garbitasunik ezari aurre egitea, gaixorik ez erortzeko, alde
batetik, eta itxura gizatiarra gordetzeko, bestetik Horren karira,
Germain Tillion gauaz baliatzen zen, zaintzaileek ikusi ezin
zutenean, Ravensbruckeko kanpoko konketetara hurbiltzeko.
Gaitz fisikoak borrokatzea zeharo garrantzizkoa izanda, gauza
bera esan dezakegu ahuldade mentala borrokatzeaz. Jarduera
mentalakgogoakindarberrituetadesesperoanerortzeasaihesten
du. Gogoak uko egiten dio suntsitzeari, eta "stiicke" estatusaren
aitzinean, gizatasunaren garaipena aldarrikatzen du. Horren
harira, Arteak funtsezko garrantzia hartzen du, transzendentzia,
sublimazio era bat, katarsiren antzekoa -Sigmund Freuden
aburuz- delako.
Basakeriaren aurrean norberaren burua berresteko moduetako
bat idaztea da. Areago ere, ausardiaz beteriko ekintza bat
da, zaintzaileek lur azpiko gordelekuetan aurkituz gero,
lapitza puntaren bat eta paper zatitxo bat edukitzea urkatua
izateko arriskua zekarrelako. Horrek ez zuen, haatik, presoen
idazlanak geldiarazi; Boulogne poetarena, edo Verdetena -biak
Buchenwalden- kasu, edota Robert Desnosena, zeinaren
"DernierPoeme" 3 idatzia gerorako geratu baitzen bere arropa
zirtziletan gordeta.
Pintura,marrazketa,bestelako bitartekoakdira.norberaren burua
eite humanosentikoretasortzaileaurkeztealdera.Leon Delabre,
Maria Korl<s (Buchenvvald), France Audol (Ravensbruck), David
Olere (Auschvvitz) edo Henri Gayot-en (Struthof) obrek argi
eta garbi erakusten digute eremu nazietan bizi izandako lazdura.
Alabaina, margoetan agertzen diren deportatuek gizatasuna
ere islatzen dute aldi berean. Bada obra bat, Leipzig-Hasagen
frantses deportatuek egina eta "Nouveau-ne" 4 izenekoa, aipamen
berezia merezi duena. Paretetan zintzilikatzen zuten egunkari
murala da, sormen kolektiboa, narrazioek eta ilustrazioek osatua,
zaintzaileen kontrolpetik gordetzearren egunero lekuz aldatua
behar izaten zutena.
Presoek musika ere erabiltzen zuten bere sentimenduak
adierazteko, aleman atxiloek idatzitako Paduretako Kanta, kasu.
Koru-saioak, folklore-dantzak, edo igandetan, ezkutuan, jotzen
zuten orkestrak dira ere musika-jarduera horren lekuko.
J "Azken Poema":
"Horren biziki egin dinat hirekin amets,
Horrenbeste naun ibili,horrenbeste mintzo,
Horrenbeste maite izan dinat hire itzala,
Ezen dagoeneko ez zaidan hitaz ezer geratzen.
Geratzen zaidan bakarra itzalen artean itzala izatea dun,
Itzala baino ehun aldiz itzalagoa izatea,
Jin eta atzera berriro jinen zainan itzala izatea,
Hire bizitza eguzkitsuan barrena."
4 ")aioberria"
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien henoLza zerL-ce:akc eiresi'iienLzm
Hitz batean, sormenari esker, presoak aurretiko nortasuna
berreskuratu eta zain dezake. Horretan laguntzen zuten eskulan
xumeenek (erabilpen indibidualerako objel<tuak egiteak: koilarak,
harizko apaindurak, esaterako) nahiz sorkuntza kolektiboek,
hala nola Ravensbruckeko emakumeek beren izenekin bordatu
zuten oihalak Azken adibide hori eremuetako agintariek
galarazten zituzten bi balioen adierazpen galanta da: kohesioa
eta elkartasuna.
Elkartasunak egin zuen posible, beraz, deportatuek eutsi eta
kemena gordetzea. Elkartasuna, erresistentzia-adierazpena den
heinean, sistemaren aurkako indar bilakatu zen. Elkartasunaren
bidez ahalegintzen zen subjektu kolektiboa subjektu indibidual
"musulman" ez bilakatzea; hori baitzen.'musulmana', mespretxuz
esana.eremuetako agintariekherioaren zain zegoena izendatzeko
modua.
Hori dela-eta, egon bazeuden deportatuen arteko nortasun-
aldaketak, horietako bateklanpostu latz-latza edota exekuziorako
bidaia saihestu ahal izan zezan. Buchenwalden eta Auschvvitzen
sendagile lanetan hurrenez hurren aritu ziren Balachovvsky
maisuak eta Waitz doktoreak deportatu nahikotxo salbatu
zituzten, eremuko ospitalean legez kanpo mantenduz. Anise
Postel-Vinayk kontatzen du nola, 1 945an, Ravensbruckeko
emakumeek mediku-esperimentutara destinaturiko beste
emakume batzuen ("les lapins" 5 ) biziak salbatu zituztela,
blokeetako sabaietan eta zoru azpietan ezkutatuz.
Albisteak zabaltzeak presoen arteko elkartasuna indartzen
zuen eta, bide batez, isolamendu informatiboa apurtzen zuen.
Hala, Marie-Jo Chombartek aliatuen aurreraldiak seinalatzen
zituen mapa batean, bere bloke bereko deportatuek askapen-
itxaropena biziagotu zezaten. Buchenwalden, eremua liberatu
baino 3 egun lehenago, presoek eurek deitu zioten amerikar
armadari, haiek berekfabrikatutako irrati emisore klandestinoen
bidez. Eta, Dora eremuan, hildakoen gorpuetan ostendutako
mezuez, A4 armak egiten ziren toki zehatzaren berri eman
zuten.
Berriro ere elkartasuna dela medio, berdeen (zuzenbide
arrunteko presoen) ardura postuak eskuratu zituzten gorriek
(politikoek), bai Buchenwalden zein Auschwitzen eta, horri
esker, eremu horietako administrazioa zertxobait malgutzea
lortu zuten. 1 943ko martxoan, frantses deportatuen artean
ziren komunistek, sozialistek, eta gaullistek ere, CIF ("Comite
des Interets Français" 6 ) sortu zuten... CIFen lanari esker, Marcel
Dassaut, Julien Cain (Frantziako Bibliotekako zuzendari ohia)
eta ehunka judutar ume salbatu ziren Buchenwalden.
Elkartasuna, bere dimentsio konprometituenetariko batean,
sabotajeetan ere gauzatu zen. Erresistentzia kolektibo eta
politikoa, Alemania naziarentzat lanean aritzeari uko egiteko
Saboteatzea lan erritmoak moteltzea zen, edota fabrikatutako
produktuak izorratzea. Horren harira, jantzi-tailerretan aleman
soldaduentzakouniformeetanjosturakurratzenzituzten(Paulette
Lechevallien Ravensbrucken), haientzako fusilak eta prismatikoak
gaizki muntatzen zituzten (Richard Ledoux, Gustloff lantegian)...
6 "Frantses Interesen aldeko Komitea".
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien henoLza zerL-ce:akc eiresi'iienLzm
Dezente argigarria da, atal horretan, Doran fabrikatutako 9.000
suzirien artean herena baino ez zela helmugara iritsi, gainerako
guztiak saboteatu egin zituztelako.
Hori guztia -Marie-Claude Vaillant-Couturierren hitzetan-
gizatasunak egina... "Gainontzekoekiko elkartasunean añtzeko
prest zegoen gizatasuna, bizia arñskuan jartzea bazekarren ere".
Duintasunaren, kohesioaren, eta giza izaeraren gaineko sinesmen
sakon horrek borrokalariaren konpromiso kolektibo eta
solidarioarekin bat egin eta matxinadakeragin zituen:manifestazio
isilak Ravensbrucken, 1 943-44 urteen artean, Germaine Tillion
eta M.-C. Vaillant-Couturier beraren zuzendaritzaren pean.
1 945ean, 400 preso sobietar baino gehiago armez matxinatu
ziren Mauthausenen: 300 inguruk lortu zuten ihes egitea.
Horietako heren bat baino gehiago berriz atxilotu eta exekutatu
egin zituzten. Hala ere, ihesaldirik ikusgarrienetariko bat, Urba
etaVVelzertxekiarrena dugu: Auschwitzetik hanka egin eta gero,
eremu horretan pairatutako basakerien berri emazuten (1944).
Eta ezin inolaz ahantzi Sobiborren izandako matxinada armatua
( 1 943), non deportatu gehienek beren bizia galdu baitzuten, 50
lagunek ihes egin ahal zezaten.
Gizaduintasunaren aldeko kantada.azken batean,eremu nazietan
izandako erresistentziaren historia, eta "(■ . .)gizateñarenganako
baikortasun garaitu ezina (...)" 7 gordetzen laguntzen digu.Are
gehiago, historia horrek beti erne, beti adi egotea eskatzen
digu, ezin baitugu ahantzi nazismoa boterera heldu zeneko
garaia, eta beraz kontzentrazio-sistemaren bilakaerarena,
7 M.-C.Vaillant-Couturierren hitzetan.
Weimar Errepublikaren testuinguruan gertatu zela; hots, izaera
parlamentarioa duen demokrazia baten barnean. Frantziako
III. Errepublikari atxikita zeuden pertsonalitate politikoek ere
parte hartu zuten, gerora, naziek antolatutako Vichyko gobernu
kolaboratzailean.
Hau da, deportatuen giza duintasunak nazien kontzentrazio-
munduaren gizatasun-eza azpimarratu nahi du, baina aldi berean,
fenomenoa berriz agertzeko arriskuaz ohartarazten gaitu, baldin
eta egungo gizarte hierarkizatu eta piramidalari, non sistemari
obeditzea arau kasik kuestiona ezin bihurtu den, erreparatzen
badiogu, sikiera.
Aski ederki irudikatzen du hori guztia Martin Niemoller
apaiz protestanteak (Mauthausen) bere poema 8 solidario eta
humanoan: "Als die Nazis die Kommunisten holten, ich war ja
kein Kommunist. . . " (hau da: naziak komunistak atxilotzera etorñ
zireneko eguna. ..). Hartara, den-denek beti zapalduei elkartasuna
adierazteko betebeharraz mintzo zaigu Niemoller
Testu hau idazten duena ez duzue frantsesa, baina bere herrikide
batek pairatutakoaren berri du. Euskalduna zen herrikide hori,
Martxelo Bilbao zeukan izena, eta Mauthausenen makilakadaz
josi zuten, duintasunari eusteagatik, espainol bezala klasifikatua
izateari uko egin eta bere euskal nortasuna gordetzeagatik
Apatridei zegokien triangelu urdina josi zioten azkenik.
B Gerora Bertolt Bretchek berrartuko zuen poema hau bera.
| ataramine||
Aitor Lorente Bilbao
Nazien heriotza zenLroeiako erresi'iienLzm
"Je me souviens" 9 idatzi zuen Georges Perecek. . . oroitzen naiz
mennoria garela. . . memoria ala ia ezer ez. Eta gu guztiokVaillant-
Couturier edo Martxelo Bilbao sentitu beharko ginateke, gu
guztiok Sobiborreko edoTreblinkako tximinietatik hodeietarantz
gora zihoan kea sentitu beharko ginateke.
Eurek guztiek, gizon eta emakume horiek, beren lerrodun
uniformeak urratu ondoren, Ariadneren haria, duina eta
solidarioa, eskaini digute, Gizateria labirintotik atera ahal izan
dadin.
"Oroitzen naiz".
Xabier Aranburu Muguruza
1962
?9 I etik daukate preso.
C.R Herrera de la Mancha
Apdo. 77
I 3200 Manzanares
Ciudad Real
Heriotzaren korridorean
Josu Uribetxeberria eta gainontzeko gaixo larriei, maitasunez
Heriotzaren korridorean
haukate dagoeneko
pake-pakean uzten ez hauten
txakur zitalen zainpeko
"Garrantzizkoak liratekeen"
froga batzuk egiteko
baina zebiltzak luzamendutan
bihozgabeen pareko
kartzeletako politikaren
gorrotoaren menpeko.
"Pazientea minbiziaren
azken fasera heldu da"
dioen txosten mardul-mardula
hortxe zeukatek eskura
arduradunek halare ez ditek
eskurik bota burura
aske uztea zor ditek baina
eskeintzen ditek hildura
barrote artean bizi dezaan
heriotzaren tortura.
2
Urteak dituk jaso huela
minbiziaren hozkada
eta osorik kendu ziaten
giltzurruna badaezpada
orduan Euskal Herriko espetxe
batean hinduten laga
tratamendua behar bezala
egin izateko hartara
gero atzera bidali hinduten
otserriko kartzelara.
4
Astebete bat habil jasaten
muturreko egoera
hire bizitzaz nola jolasten
diren ikusiz sobera
pazientzia bukatu egin zaik
eta atera arte kalera
zintzotasunez erabaki duk
egitea gose greba
"duintasunez hiltzea" baituk
hautatu duan aukera.
| ataramine||
Xabier Aranburu Muguruza
Bertsoak
5
Hi gose greban sartu izanak
badizkik hamaika ezten:
hor hasi baitu abertzaleen
kontzientzia inarrosten
espetxeetan borrokaldiak
onddoak bezala hazten
instituzio ta udaletatik
manifa ugari babesten
gaixo zaudeten euskal presoak
azkar kalera zaitezten.
7
Hasi hintzenetik hamalau egun
daramatzak gose greban
pentsamenduak argilunetan
egiten dikela hegan
zutikjartzeko komeriekin
larri egiteko berban
ahuldadearen zama bikoitza
gogor sentituz hiregan
abertzaleoi duintasunaren
lezioa diguk eman.
Nahiz ta txakurrez josita egon
ospitaleko hire gela
nahiz ta bisitek egun hauetan
jaso murrizpen itzela
familiarrak eta lagunak
orain artean bezela
bisitatzera etortzen zaizkik
nahitasuna dariela
elkarri eman ahal izateko
maitasunaren epela.
8
Orain arteko eginahalak
etziguk eman fruiturik
baina borroka aurrera ziek
duintasunak lagundurik
gizatasunak eskatzen duen
deia ahotan harturik
mendekuaren okerbidea
desegiteko presturik
espetxeetan ez geratzeko
gaixo larri den presorik.
Hotzaren atzaparretan
XXXVI. Santixabel bertsopaper lehiaketako 2. saria
l
Txilen rugbiko partida
bat jokatzeko asmotan
Montevideon dugu hartu
hegazkina egun hontan
Andeetatik barrena
bapo goaz erdi lotan
barne ideiak aletzen
gogoetaren errotan
nahigabe topatu gera
ekaitzarekin borrokan
zabuka ta ziraldoka
tximisten ehunka besotan
sua sorrarazteraino
eskuin motorreko txopan
hari batetik zintzilik
gaude bizitzaren sokan.
2
Hegazkina dijoanez
beherantz erdi zabuka
gerrikoa jarri dugu
azafatek aginduta
egoeraren larriaz
ondo aski jabetuta
gehienon bihotz-taupadak
dabiltza txit uzkurtuta
beldurra eta izuaren
sentimenduek hartuta
begiak irten beharrez
garraisietan galduta...
etsi-etsian nolabait
esperantzari erreguka
mendikateak aguro
irentsi egingo gaitu-ta.
| ataramine||
Xabier Aranburu Muguruza
Bertsoak
Pilotuak maniobra
eginik kategorian
inpaktua goxatu du
elur geruza lodian
hegazkina arrastaka
aurrera doa goldian
mendikateen arteko
goi-ordoki dotorian
astindu zitalen menpe
gabiltza dar-dar jorian
burrundak gainezka eginik
erdibitzeko zorian
bi hegalak ditugula
suaren labe gorian
leherketak sartu gaitu
isiltasunezko hobian.
Doi-doi egin dugunontzat
heriotzatik eskapa
bihotzaren giharretan
tristura dabil taupaka
iduri du pasa dela
suz beteriko enbata
begiek dakusatena
ikaragarria da-ta
elur-pista inguruan
hildakoak hirunaka
batzuk karbonizaturik
oraindik kea botaka
zaurituak edonondik
antsika laguntza eskaka
jakitun hilko direla
pixkanaka-pixkanaka.
Zaurituak artatuta
kaosaren uneetan
lanik latzena etorri da
ondorengo egunetan
berrogei hildako ilaran
hobiratuz elurretan
saminduraren eztena
sartu zaigu bihotzetan
fusilaje zatituan
babesten gera gauetan
hogei gradu zero azpiko
hotzaren atzaparretan
soilik kuluxkak eginez
albokoen magaletan
goizeko argi-printzekin
jarraitzeko ametsetan.
"Bilaketaren amaia"
hogeita bost egunera
irratiz ailegatu da
gure ametsak hondatzera.
Hotz latzak, infekzioek
eta goseak gainera
kideren bat hiltzen dute
egunsentitik gauera.
Orain bakarra dugunez
ihes egiteko aukera
biziraupenari buruz
aldatu dugu jarrera
sen onak duen logika
utzita alde batera
giza-haragia janez
elikatzen hasi gera.
| ataramine||
Xabier Aranburu Muguruza
Bertsoak
7
Andeak zeharkatzea
bilakaturik helburu
hiruko espedizioa
kostata presturik dugu.
Jada hasteko zorian
hil ala biziko gudu
agur motz hunkigarriak
bihotz bakoitza blaitu du.
Amets bat buruan eta
eguzkia buruz-buru
bizkor abiatu dira
urratsa ekinez seguru
trinkotutako elurrak
ozen eginez zizpuru
mendikate zurietan
galtzen ikusi ditugu.
Hamabi egun pasa dira
abiatu zirenetik
ta etsipenak gure baitan
kabia egin du geroztik
heriotzaren mamuak
jazartzen gaitu gertutik
hotzak pasata hezurretan
gaude ezin egon zutik
irrati dontsuari esker
aditu dugu kolpetik
bi desagertu azaldu
direlaTxile aldetik
hamalauok hasi gera
pozez zoratzen barrutik
zilipurdika elurretan
ia eginik burutik.
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
?92. urtetik daukate espetxean.
C.R Puerto II
Ctra.Jerez-Rota, km. 5,4
I 1 500 Puerto de Santa Maria
Cadiz
Iraganaren itzulera
Hau Aljeriako istorioa da, herrialde arabiar horretan gertatu
baitzen, baina hau ez da Mila Gauetako ipuin zoragarri horie-
takoa, oso bestelakoa baizik
Hau Aljerren gertatu zen, 1 957ko martxoaren 3an. Gau horre-
tan Frantziako Armadako hogei paraxutista cashbako jauregi txi-
ki batean sartu ziren, Moulay sendiaren etxean hain zuzen ere.
Soldadu frantziarren burua egiten zuena gizon handia, indartsua
eta ilehoria zen. Jean-Marie Le Pen zuen izena eta soldaduek
"Mon Lieutenant" esaten zioten.
Etxe horretako nagusiak Ahmed Moulay zuen izena eta be-
rrogeita bi urte zituen. Paraxutista frantziarrek etxeko nagusia
hartu eta torturapean jarri zuten, gau osoan, bere sei seme-
alaben eta emazte gaztearen aurrean. Garai hartan tortura
saioak atxilotuen etxeetan burutzea ("la torture a domidle")
ohiko kontua zen Aljerren. Hortaz.Ahmed Moulayri ura lehertu
arte edanarazi zioten, gorputzaren atal guztiak argindarraz zi-
gortu zizkioten, eta abar Gau osoan zehar FLNko egitura zehatz
bat osatzen zutenen izenak atera nahi zizkioten, baina ez zuen
ezer esan. Eta torturapean hil zen.
Egunsentian Le Penek etxea utzi zuen, bertan hilotza utzirik, bai-
na sastakai bat ahaztu zitzaion.Ahmed Moulayren seme gaztee-
netako batek Le Penen sastakaia hartu eta gorde egin zuen. Ha-
mabi urteko mutiko batzen eta Mohamed zuen izena. Zergatik
egin zuen hori berak ere ez zekien ongi, baina egin zuen.
| ataramine]|
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
Kronikak
Hurrengo egunean Jean-Marie Le Pen eta bere soldaduak
Moulay sendiaren etxera itzuli ziren, sastakaiaren bila. Etxea na-
haspilatu zuten guztiz, baina ez zuten deus ere aurkitu. Ez omen
zitzaien aski iruditu eta hurrengo egunean sastakaiaren bila itzuli
ziren berriz ere, baina etxea nahaspilatu ondoren ere ezertxo
ere aurkitu gabe alde egin behar izan zuten.
Mohamed Moulay mutiko gaztea zen eta, bere etxean bertan,
bere aita paraxutista frantziarrek torturapean nola erail zuten
ikustea izugarri gogorra izan zen hamabi urteko mutikoarentzat.
Beraz, etxetik alde egin eta mendira jo zuen FLNko borrokala-
rien bila, zapaltzaile atzerritarren aurka borrokatzeko. Mohamed
Moulay FLNko borrokalaririk gazteena bilakatu zen, eta I962an
Aljeriak independentzia erdietsi arte borrokan aritu zen.
Mohamedek, Le Peni etxean ahaztu zitzaion sastakaia ia berro-
geita bost urtez gorde egin zuen, bere aitaren hiltzailearen sas-
takaia izan zena. Hala ere, gerla bukatu eta gero, Mohamedek ez
zuen inoiz ere gorrotorik izan Frantziarekiko.
Le Pen ere Frantziara itzuli zen, bere sastakaia Aljerian betiko
galdurik, baina Frantzian ez zuten inoiz auzipetu, ez zuten inoiz
epaitu eta ez zuten inoiz espetxeratu. Aitzitik, urteek aurrera
egin ahala, Front National eskuin muturreko alderdia sortu zuen
Frantzian, eta alderdi horretako arduradun nagusia bihurtu zen.
Eta 2002. urtean Frantziako Lehendakaritzarako hauteskundeak
burutu ziren, eta Jean-Marie Le Pen Front Nationaleko hauta-
gaia izan zen. Lehenbiziko itzulia burutu eta gero, soilik bi hauta-
gaik lortu zuten aitzina egitea, Jaques Chirac-ek, alde batetik, eta
Jean-Marie Le Penek, bestetik. Beraz, bigarren itzulian lehendaka-
ritza aukeratzeko frantziarrek bi hautagai hauen artean bozkatu
behar zuten, Chirac eta Le Pen.
Aljerian Mohamed Moulayk bere aitaren hiltzaileak Frantziako
Lehendakaritza eskuratu nahi zuela jakin zuen, eta egoera guztiz
larria zela iruditu zitzaion. "Eskuak odolez zikindu dituen gizon
bat ezin da L'Elysee jauregian sartu", hauxe izan zen bere pentsa-
moldea. Eta 1 957ko martxoaren 3an bere gurasoen etxean
gertatu zena "Le A/londe" egunkariari jakinarazi beharziola era-
baki zuen. Beraz, lehendakaritza aukeratzeko bigarren itzuliaren
bezperan,"Le A/londe" egunkariak Mohamed Moulayren istorioa
argitaratu zuen, 2002ko maiatzaren 4an hain zuzen ere.
Izan ere, albiste larri honen berri izan zuenean Le Pen asaldatu
egin zen guztiz, eta dena gezurra zela adierazi zuen, bere izena
zikintzeko azpikeria hutsa besterik ez baitzen. Eta "Le A/londe"
egunkariaren aurka auzitegian salaketa egin zuen, bere izena
lohitzeagatik Salaketaren ondorioz prozesua burutu zen, eta Le
Penek erraz asko irabaziko zuela uste zuen, baina epaiketan hara
non agertzen den berari berrogeita bost urte lehenago Moulay
sendiaren etxean ahaztu zitzaion sastakaia, kazetariek froga mo-
duan erakutsi baitzuten.
Sastakaia Alemanian egina zen, Ruhr aldean, 1 930eko hamarka-
dan, eta Hitlerren gazteria osatzen zuten nazi gazteek erabiltzen
zuten. Eta sastakaia gordetzeko zorroan hauxe irakurtzen zen,
"JMLePen lerRep".
Jean-Marie Le Penek hain gogoko zuen sastakaia urte asko igaro
eta gero berriz ere agertu zen, 1 957ko martxoaren 3an galdu
i| ataramine]|
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
Kronikak
zuena. Ez zuen uste sastakaia berriz ere ikusiko zuenik, baina ira-
gana ustekabean itzuli zitzaion.Aljerian zertan aritu zen argi eta
garbi adierazteko. Etajakina, Le Penek epaiketa galdu zuen.
Aljeriako "gertakariak" zirela eta, Frantziako agintariek Aljerian
"baketzea" ("pacification" hitza aipatzen zuten) lortu beharreko
helburua zela erabaki zuten, eta horretarako Le Penen moduko
"jendea" beharrezkoa zen. Aljeriako borrokalariak torturapean
erailtzea, atxilotuak desagerraraztea, emakumeak bortxatzea,
herriak suntsitzea... horixe zen baketze horren funtsa, eta Le Pen
"zeregin garrantzitsu" horretan bereziki nabarmendu zen, Fran-
tziaren ohorea eta handitasuna arriskuan omen zeudelako.
Mohamed Moulay 20 1 2 apirilaren 28an Aljerren hil zen, hiru-
rogeita zazpi urte zituela. Bakean beude bera eta bere aita, eta
hiltzailea lehenago edo beranduago infernuan ustel dadila.
Puerton, 20l2ko maiatzean idatzia
Dialektoa
Euskara ez omen da hizkuntza, dialektoa baizik, eta inortxo ere
ez omen da horretaz jabetu. Hizkuntzalaririkjantzienek euskara-
ren inguruko guztiakzehatz-mehatz aztertu dituzte aspaldidanik,
baina ez dira inoiz ere egia horretaz ohartu. Hala eta guztiz
ere, kartzelari espainiarrak ez zeuden lotan eta euskaldunon hi-
zkuntza dialektoa dela ondorioztatu dute. Eta hauek baino jende
jantziagoa aurkitzea biziki zaila da, jakina.
Behin.Andaluzian, irratian kartzelarien sindikatu bateko ordezkaria
elkarrizketatu zuten, euskal herriko egoera politiko berria zela eta,
euskal presoek espetxean hori nola bizi zuten jakin nahi zutelako.
Eta horretarako kartzelari bat elkarrizketatzea modurik egokiena
zela bururatu zitzaien irratiko arduradunei. Eta kartzelariak hauxe
esan zuen, "bai, gu zelatan aritzen gara, nola jokatzen duten edo
zer egiten duten aztertzeko, ea pozik edo triste ote dauden, baina
beraien dialektoan mintzatzen dira eta gukez dugu ulertzen".
Hortaz, berriz ere, euskara eremu debekatua da kartzelarientzat,
baina behitzat euskara ez dela hizkuntza badakite, dialektoa bai-
zik Eta kitto. Kartzelari espainiarrak kultur arloan guztiz jantzirik
daude, hori ezin baita inolaz ere ukatu, eta euskal herriko jato-
rrizko hizkuntza dialektoa dela esan badute, hau denok onartu
beharreko egia hutsa besterik ez da. Hizkuntza bakarra gaztele-
ra da eta gainerako guztiak dialektoak edo basa hizkerak dira.
Eta hizkuntzalariak zergatik ez dira lehenago ohartu? Zertan ari-
tu dira orain arte? Alferkerian edo, ziurrenik Batek daki.
Puerton, 20l2ko uztailean idatzia
| ataramine]|
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
Kronikak
Herriko gazteari gutuna
Aupa lagun! Herrian berririk ba al dago?
Hik niri idatzitako gutuna orain dela oso gutxi jaso diat eta, elkar
ezagutzen ez badugu ere, batez ere ni atxilotu nindutenean hi
gaztetxoa hintzelako, hire gutuna jasotzea guztiz pozgarria suer-
tatu zaidak, jakina.
Hik gutunean galdera batzuk egiten dizkidak, baita zalantza ba-
tzuk agertu ere, ezta? Nitaz herrian zerbait entzun duk, baina
entzundako guztia egiazkoa ote den ez dakik, eta hire gutunean
agertzen diren galderak eta zalantzak hortik omen zatozek, ezta?
Eta horixe duk hire gutunaren helburua, galderak eta zalantzak
argitzea, ezta? Horretan saiatuko nauk, behintzat.
Bai, hik entzun duan bezalaxe, zipaioek l992ko urtarrilaren
30ean Iruñean atxilotu ninditean, Donibane auzoko Irrintzi do-
rretik ateratzen nintzelarik, garai hartan Euskaldunon Egunkarian
kazetari gisa aritzen bainintzen. Egunkari hori 2003ko otsailaren
2an desagertu zuan, Espainiako poliziak indarrez itxi baitzuen,
euskara eta euskal kultura indartzeko modu egokia zela uste
zutelako. Epaiketa 20 1 Oeko apirilean burutu zuan, zazpi urte ge-
roago, eta egunkari horretako arduradunei egunkaria EuskadiTa
Askatasuna erakundearen aldeko tresna gisa erabiltzea leporatu
bazitzaien ere, azkenik denak errugabeturik suertatu zituan, bai-
na ordurako kalte latza egina zegoan.
Egiaesan.egunkari horretan lanean denboragutxi eman banuen
ere, garai hartaz oso oroitzapen onak gelditu zaizkidak
Beno, eta esan bezala, zipaioek Iruñean atxilotu nindutean, Na-
farroan aritzeko baimen berezia zutelako, Auzitegi Nazionale-
ko epaile batek emanik. Nik, zenbait unetan, txantxetan hauxe
esaten diat, zipaioek benetan Hego Euskal Herriaren lurralde
batasuna aldarrikatu nahi zutela, eta helburu hori lortzeko ego-
kiena Nafarroan abertzaleak atxilotzea iruditu zitzaiela, Espai-
niako epaileen eskuetan uzteko gero
Izan ere.Atutxaren garaia zuan eta Arratiko gizonaren "abertzale-
tasuna" ez zegok inolaz ere auzitan jartzerik, Espainiaren alde edo-
zer egiteko prest baitzegoen (eta ziurrenik, gaur egun ere bai).
Oker oroitzen ez banaiz, garai hartan zipaioek zerabilten leloa
hauxe zuan, "zu laguntzeko gaude", baina nire kasuan lelo hori
bestelakoa bihurtu zuan,"zu atxilotzeko eta Espainia aldean es-
petxeratzeko gaude", edo antzeko zerbait.
Hortaz, giltzapean hogei urte luze egin ditiak, eta bereziki hauxe
gogoratzen diat, espetxean egindako lehenengo astean hogeita
zortzi urte bete nituela, baina hori aspaldian izan zuan, l992ko
otsailean hain zuzen ere. Geroztik hogei urte joan dituk eta tar-
te luze honetan denetariko uneak bizi izan ditudala esan beha-
rra diat, batzuk gogorrak eta mikatzak, eta beste batzuk, aldiz,
goxoak eta gogoangarriak Baina hala eta guztiz ere arazo eta
oztopo ororen gainetik urte luze hauetan aurrera egiteko gauza
izan nauk, eta horixe garrantzitsuena iruditzen zaidak. Ez duk
askotan erraza izan, baina nafarrok burugogorrak garela esaten
ditek, eta agian egia izango duk, nik ez baitakit.
Espetxean askatasunik eta eskubiderik gabe hogei urte egitea ez
duk kontu xamurra. Adibidez, hogei urte hauetan ez nauk behin
ere Madriletik gora egon, eta gaur egun ere, Afrikatik hurbilago
| ataramine]|
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
Kronikak
nagok Euskal Herritik baino. Baina bizimodu honetara egina na-
goela uste diat. Beharko, ezta?
Eta, azkenik, gaur egun nire oroitzapen gehienak espetxeari no-
labait loturik daudela aipatuko diat, aspaldidanik hauxe baita nire
bizilekua. Beraz, hamabost edo hamazazpi urte atzera egiten du-
danean, gertaera zehatzen bat edo gogora ekartzeko, hori egi-
tean une hartan ere ni espetxean nengoela ohartzen nauk, esan
bezala, hauxe baita nire bizilekua aspaldidanik, eta kalean aske
bizi nintzeneko garaia zinez urruti ikusten diat Ziurrenik gaur
egun kalean banengo ogia erostera joateko ere GPS delakoa
beharko nikek, ez baitakit. Hau gehiegikeria duk Ez kasurik egin.
Dena den, ibilbide luze hau egin eta gero, nire buruaz nolabait
harro nagoela esan zezakeat, harrokeriarik gabe harro. Bide hau
egiteko gauza izan bainaiz, eta aurrerantzean ere berdin jarraitu
nahiko nikek Indartsu sentitzen nauk, behintzat.
Beno, besterik ez, mutiko. Ez zekiat nirekiko hire zalantzak argitu
diren edo hire galderek erantzun egokia lortu duten, baina ho-
nela ez izatekotan, berriz idatz iezadak eta berriz ahaleginduko
nauk Zaindu hadi. Herriko gazte baten gutuna jasotzea izugarri
atsegin izan zaidak
Gaur eta bihan atzo eta herenegun bezalaxe, borrokan aurrera
egin beharra zegok
Besarkada goxoa jaso ezak
Puerton, 20l2ko uztailean idatzia
Les Miserables
Espetxea literaturarekiko zaletasuna garatzeko toki egokia ez
dela uste izaten da, eta hau ez da guztiz gezurra, giroak ez baitu
asko laguntzen, ez horixe. Adibidez, presoen zaintzaren ardura
dutenek lanean gehien bat egunkariak irakurtzen dituzte, batez
ere kirol egunkariak ("A/larca" -ala Madrid-) eta eskuin muturre-
ko egunkariak ("Abc", "La Razon", "£/ Mundo"...), Espainian zer
gertatzen den ongi jakin beharra baitago. Eta helburu hori lor-
tzeko ez omen dago egunkari horiek baino baliabide egokiago-
rikjakina.
Bai, kartzelariek egunkariak irakurtzea gogoko dute, zeregin ho-
nek beraien lan denboraren tarte zabala betetzen baitu, baina
hala eta guztiz ere literatura jasoa maite dutenak ez dira gutxi.
Eta Frantzian sortutako literaturak arrakasta itzela lortzen du
zenbait kartzelariren artean. Idazleren bat nabarmentzekotan,
bereziki Victor Hugo idazlea gogokoen dutela esan liteke, berak
idatzitako zenbait liburutan kartzelarien izaera modu egokian
islaturik agertzen baita. Eta euskal presoek hau ederki dakite.
Euskal preso bati gertatu zitzaiona esandakoaren adibide garbia
izan daiteke.
Euskal preso hark eskutitza idatzi zion beste espetxe batean
zegoen beste euskal preso bati. Bere bizimoduaren berri eman
nahi zion, eta eskutitz horretan tartetxo bat utzi zuen, berarekin
batera zeuden beste euskal presoek (guztira hiru ziren) agur
ohartxo bana idatz zezaten, lerro gutxi batzuk besterik ez. Eta
horrela egin zuten.
i| ataramine]|
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
Kronikak
Izan ere, eskutitza bukatu ondoren beste espetxe batean ze-
goen beste kideari bidali zion euskal presoak. Eskutitza zabalik
bidali zuen, kartzelariek euskal presoek idatzitako eskutitz guzti-
guztiak irakurtzen dituztelako. Hala ere, hurrengo egunean kar-
tzelariek eskutitza atzera bidali zioten euskal presoari, eta esku-
titz hori ezin zela bideratu jakinarazi zioten. Eskutitza idatzi eta
bidali zuen euskal presoaren beste bi kideek lerro motz batzuk
idatziak zituzten. Kartzelarien arabera, eskutitz horretan preso
bakar batek baino ezin zuen idatzi. Eta eskutitz horri bidea moz-
tu zioten.
Hortaz, hori erabaki zutenek Frantziako literatura izugarri maite
zuten.Victor Hugok idatzitako eleberriak bereziki, eta gogokoen
"Les Miserables" , liburu horrek kartzelari horien izaera ezin
hobeki islatzen baitu. Begikotasun berezia zioten eleberri horri,
eta ziurrenik Espainiako espetxe gehienetan kartzelariek gehien
irakurtzen duten liburua dela esatea ez litzateke inolaz ere ge-
hiegikeria izanen, ez horixe.
Puerton, 20l2ko maiatzean idatzia
Our revenge
Euskal preso politikook Euskal Herria zapaltzen dutenen men-
dekua egunero pairatzen dugu, hauxe baita gurekin jokatzeko
Espainiak erakusten duen jokabide bakarra. Euskal Herriaren
eskubideen aldeko borrokari lotu gintzaizkion eta borroka ho-
rren ondorioz espetxean gaude, gutariko askok askatasunik eta
eskubiderik gabe urte luzeak eman ditugula. Gure borrokaren
arrazoiakguztiz politikoak dira, baina Espainia aldean ez dute hau
inolaz ere onartu nahi, beraien ustez euskal herrian ez baitago
gatazka politikorik Euskal Herria suntsitu nahi dute eta helburu
hori lortzeko euskal presoak suntsitu behar dituzte lehenik
Beraz, Euskal Herriko espetxeetan egoteko damutu eta barka-
mena eskatu beharra dago, legean esaten dena betetzeko
ezinbesteko baldintza baita.
Eta zigorra betea duten presoek espetxetik ateratzeko damutu
eta barkamena eskatu beharra dute, hori ez egitekotan ez bai-
tira espetxetik aterako. Bestalde, gaixotasun larri eta sendaezina
pairatzen duten presoek ere espetxetik ateratzeko damutu eta
barkamena eskatu beharra dute.
Euskal presoek Euskal Herriari dagozkion eskubideen aldeko
borroka erabat eta betiko baztertu beharra dute, eta hori ez
egitekotan ez dira espetxetik aterako. Eta borroka hori kaltega-
rria eta alferrikakoa izan dela aitortu beharko dute. Espetxetik
ateratzeko Euskal Herria Espainia dela aldarrikatu behar dute,
eta Euskal Herriari bere geroaren jabe izatea dagokiola adieraz-
tea guztiz baztertu beharko dute, hori Espainiaren aurka egitea
omen baita.
| ataramine]|
Joxe Karlos Apeztegia Jaka
Kronikak
Eta espetxeetan bizi-baldintzak gero eta gogorragoak izango
dira, damutuak lortzeko euskal presoak gogor estutu beharra
baitago.
Hauexek dira etsaiak euskal presoen aurka burutzen duen men-
dekuaren ardatz nagusiak Giltzapean dauden euskal borrokalari
abertzaleak suntsitzea, ezinbesteko helburua baita Euskal He-
rriari inolako eskubiderik onartzen ez dioten zapaltzaileentzat.
Eta, horretxegatik, legez dagozkigun eskubideak eskuratzeko
aldez aurretik damutu eta barkamena eskatu beharra dugula
behin eta berriz esaten zaigu.
Baina euskal presoen aurka gorrotorik biziena erakusten duten
horiek, ez dakite euskal preso politikoen mendekua beraiena
baino askoz hobea izango dela; mingarriagoa, gogorragoa, era-
ginkorragoa. Etsaiak ez du deus ere susmatzen mendeku horre-
taz, eta lasai dabil, baina euskal presoak aspaldian mendeku hori
burutzeko lanean hasiak dira.
Bobby Sandsek aspaldian esandako hitzak, Sinn Fein alderdiak
Falls Road etorbidean (West Belfast) duen egoitza nagusiaren
horman egindako horma-irudian irakur daitezke: "Our revenge
will be the laugh of our children" (Gure mendekua gure haurren
irria izango da). Horixe bera izango da Espainiako bazterretan
giltzaperaturiko euskal borrokalari abertzaleen mendekua. Gure
mendekua jasangaitza suertatuko zaio etsaiari.
Gure haurren irria gure mendekurik eraginkorrena izango da,
eta mendeku horrek euskal Herriaren etsaiak euskal presoen
aurka buruturiko mendeku zital eta gaiztoa alferrikakoa izan
dela egiaztatuko du.
Bobby Sandsen hitzek ez dute indarrik galdu.
Puerton, 202ko ekainean idatzia
Jokin Urain Larrinaga
Mendar
1 986an atxilotu zuten.
Urte hauetan hainbat liburu argitaratu ditu:
Izaina (AAB, 1 990), Adlotse (Txalaparta, 1992),
Gatibu sortu nintzen (Susa, 2000), Errotarria (Susa,
2006), Ez dago etxean (Susa, 20 1 0).
C.R La Moraleia
^alencia
Zain gaudenon denbora
Muskerra horman
llunabarrak lekarkeen freskuraren egarri irten naiz leihora,
gortinei albora eraginda; uztail honek itoko gaitu neurriz gainera
luzatzen bada. Txolarreak, araba-zozoak, enarak dabiltza kantu
eta txilio... Hala ere oraintxe itzartu direla esango nukeen,
hegalari jendearen erretira ordua ez balitz.
Musker bat azaldu da aurreko horman; teilatuaren hegalpean
aurrera dator, bizkor etorri ere, segika duen txolarrearengandik
ihesi.
- Pakito, Pakito! Egin diot deiadar alboko txabolora-. Ikusten al
dukaurrean muskertxo hori?
Gure leihoetan zalaparta sumatzean ospa egin du txolarreak eta
hortxe geratu da muskerra, gure aurrean bosten bat metrora
dagoen eraikuntzaren horman, teilatuaren hegalpean. Horizta
da; ez gure sugandila eta muskerren ohiko kolorekoa.
- Gekoa duk hori; salamankesa. Sasoi honetan, ilunabarrean
eta gauean, ateratzen dituk teilape eta gordelekuetatik. Mordoa
zagok - diost Pakitok.
Ez dira, noski, berriak patariok leku hauetan; hemen ibiliko
ziren geko hauek edo euren aurrekoak lehen ere, duela hogei-
hogeita bost urte alegia, eta agian ikusi nituen noizbait, baina
nire oroimenak ez du gorde hauen akordurik. Gogoratzen eta
ahazteko adina kiribil badu beti zain gaudenon denborak.
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Egunen joanean neurez ikasi dut egia dela Pakitok dioena.
Ilun-abarrean hasten dira salamankesok teilape eta beste
ezkutalekuetatik irtenda horman zehar agertzen. Ilundu ahala
ugaldu egiten dira; txiki samarrak batzuk, handixeagoak besteak.
Gaueko jendea agi denez.
Gure galeriako ziega hauen leihoen aurrean lau-bost metrora
paraleloan daukagu okindegia edo ez dakit zer lantegitzat
darabilten erakina. Ezker-eskuin beste bi eraikuntza daudenez,
etxe-bitarte itxia da gure moduluaren eta aurreko eraikin horren
artean dagoena. Etxe-bitarte itxia bai, baina ez erabat iluna;
Pakitoren leihoaren aurrean ezkerretara.etxe-bitartea ixten duen
horman dago farola, isiotuta egoten dena ilunabarretik goizera.
Gauez argi horretara inguratzen direnez eltxo, gau tximeleta,
kakalardo eta genero guztietako inkontzienteak, pagotxaren
jakitun dira gekoak eta ez dute hutsik egiten. Baina farolaren
ingurura ez ezik, horman alde batera eta bestera ibiltzen dira,
gora eta behera, eta lurrera jaitsita ere bai harantz eta honantz.
Horman gora edo joatean, edo harantz eta honantz dabiltzanean,
ez dute bide-sail luzerik egiten abialdi batean. Joanaldi labur bat
abiada bizian egin, eta geratu egiten dira, berriro beste joanaldi
bizkor bat, eta geratu. Denbora luzean geldi egoten dira askotan,
zirkinik txikiena ere egin gabe, ehizakiren baten zain, eta, eltxo,
kakalardo edo antzekoren bat ikusten dutenean, mugimendu
elektrikoan harrapatzen dute.
Euli-urte
llunabarretan ohiko entretenimendu bilakatu zait aurreko
horman edo ezker aldera dagoen farolaren ingurura begira jarri
eta patari hauei erreparatzea.
Egun asko igaro baino lehen ohartu naiz beti ezkutaleku
bertsuetatik irteten direla gekoak Eguna beti txoko berean,
bakoitzak aukeratuta daukan zuloan alegia, igarotzen dute
dirudienez. Lurraldekoiak dira nonbait. Baina lurraldekoiak
izateaz gain, ematen du euren ibili eta ehizaldietarako ere ohiko
bideak eta inguruak dituztela.
Teilape eta hormetako txoko batzukzaintzen ditut ilunabarrero;
gordeleku horietatik irteten dira begiz jota dauzkadan lau-bost
salamankesa.eta horman beherajaisten dira ia elkarri segika.gure
aurreko eta ezkerreko eraikinen hormek lurrean hiruangelua
egiten duten bazterrera. Hain zuzen hortxe jariatzen ditu ur
tanta batzuk aurreko eraikin horretatik datorren hodi batek, eta
esango nuke mamorro bazka oparoa aurkitzen dutela bertan.
Litekeena da ehizara ordez hezetasun edo ur bila jaistea ere
txoko horretara, asko edo gutxi edan beharko baitute dinosauro
ttattarrok
Gaueko hamarrak, hamaikak, hamabiak. . . Bost, sei, zazpi geko
konta ditzaket horman, batzuk harantzago, besteak honantzago,
teilapetik hurbilago edo urrutiago. Oraintxe batek egiten du
eltxo edo mamarroa atzemateko tximista mugimendua; oraintxe
egiten du beste batek metro eta erdi inguruko joanaldi bizkorra.
Harrigarria iruditzen zait zein eroso dabiltzan koskarik gabeko
horma leun horretan, edo zenbat denbora egoten diren geldi,
laprast eginda erortzeko arriskurik eta beldurrik gabe, itxura
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
batera. Badira horman gora teilatura igarotzen direnak ere;teila-
lerrotik teila-lerrora jauzitxoak eginez joaten dira alde batetik
bestera.
Zain egoten ohitutako harrapariak dirudite, eta pazientzia
agortezina dutenak. Hamaiketan neure leihoaren parean aurreko
horman ikusi dudan gekoa, leku eta postura berean egon liteke
ordu erdi geroago; eta, mugitzen hasita, bi abialdi bizkorretan,
egin ditzake horman hamar metro, eta leiho batetik desagertu
eraikin barrura.
20IOeko urte hau, nik besterik ezagutu ez dudan modukoa
da, euli-urtea. Patio-orduetan egoteko daukagun lekuan, zinez
amorragarria eta ia erabat ezinezkoa izaten da apur batean
irakurtzen edo idazten aritzea. Zer esanik ez soseguz gosaltzea;
lanak izaten ditugu baso eta katilukada zaindu eta koilara edo
zurrupada eulirik gabe ahoratzen... Telefonoz deitzera joaten
garenetan, jasan ezina izaten da eulitea, zinez ernegarria, eta
ez nintzateke harrituko haserre gaudela pentsatuko balute
telefonoaren bestaldetik gurekin dihardutenek
Bisita kabinetan bero sapa gehitzen zaio eulien izurriteari,
bai bisitariak eta bai geu ez elkarrekin baina egoerarekin
amorrarazteraino.
Ez da, nonbait, hemengoa bakarrik aurtengo euli izurrite hau.
Telebistak esan du Euskal Herriko herriren batean ere antzera
dabiltzala, eta sukaldeko mahai gaineko platerak euliz beteta
erakutsi ditu pantailak
Berez amorragarri eta nazkagarria den eulia, are jasangaitzago
bihurtzen da mahaian, janari artean. Eta, hain ugaria eta ugalkorra
ematen duenez, ez dakit nola uxa daitezkeen, edo nola ezabatu
edo bakandu, negua bitartean zeharo petraldu eta zoratuko ez
bagara.
- Geko horietako batzuk harrapatu eta lotu behar genizkikek,
geuk egon behar dugun lekuetan euli amorragarriok ehizatu
ditzaten - esan diot Pakitori.
- Baina, traila ipinita, egingo ote lukete eulitan?
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Gekoa lanbrotan
Gaztelako uda bero eta eulitsua, amorragarria zinez, ustekabean
joan da, urtaroek ohi dutenez. Ez digu astirik eman gekoak eulitan
ipintzeko, trailan lotuta. Udazkeneko hego-haizeekin bakandu
egin dira salamankesak eta negua baino lehen guztiz desagertu.
Eulirik ere ez da ageri eta gaitzerdi.
Alde bakoitzean hamar-hamaika metro dituen karratua da gure
patioa. Hortxe ibiltzen gara pasioan, hortxe egiten dugu kirola,
pilotan aritzen gara eskuz edo palaz... Eta horrelaxe ari ginen
negu honetako arratsalde hotz lanbrotsuan Pakito eta biok,
palekin pilotari eman eta eman, hezurrak mugitu eta soina berotu
nahian, pilotakadaren batek mugiarazi eta bere zulotik irtenda
horman gora doala ikusi dugunean gekoa, eskuz harrapatzeko
baino goraxeago.
Negu hotzak gogortuta dago bera ere, eta hibernaziotik esnatu
ezinean; udan ikusten ziren haien bizkortasunik eta mugimendu
elektrikorik gabe, mantso doa horman gora, baina geratzeko
asmorikgabe. Pakito erratzen baten bila doan bitartean, buruan
daramadan txanoa jaurti diot. Huts egin du ordea, eta gekoak
aurrera darrai, gorago ikusi duen zuloan ostendu nahian seguru
asko.eta Pakitok ezin du atzeman erratzarekin.
Hartu lurretik eta berriro jaurti diot txanoa, eta berriz eta berriz,
ez dakit zenbat aldiz. Batzuetan huts egin dut, beste batzuetan
bete-betean jo, baina lapak haitzari bezala eusten dio hormari
itsatsita. . . Halako batean, baina, txanoarekin batera jaitsi da
geko horizta, eta atzaparkada bizkorrean atzitu du Pakitok
Ur botilekin-eta prestatu diogu gekoari ahalik eta lekurik
txukunena, eta planak egin ditugu: datorren udan, euliak hasten
direnean, geu egoten garen mahai honen inguruan lotu behar
dugu pataria. Janaririk ez zaio faltako euliak harrapatuz...
Baina, geko bakarrarekin egingo ote dugu euliak bakan samar
mantentzeko modurik?
Kanpoko eguraldi hotz eta bustitik barruko apur bat epelago
honetara aldatuta, laster berpiztu da gure etxe-abere berria,
baina ez du ematen asko mugituzale; kaiolaren txoko batean
geldi egoten da denbora gehienean. Uda-udazkenean amaraun
sareetan geratu ziren euliren batzuk, patioan aurkitu dugun
mamorroren bat edo beste... eman dizkiogu, baina ez du bat
bera ere jan.
Alabaina, udaberriaren lehen zantzuak hasteaz batera sumatu
diogu beste bizitasun bat,beste mugimendu batzukUrteko lehen
euli bakanak azaldu dira goizerdi eguzkitsuan, eta horietako bat
edo beste ematen dizkiogu patio orduan.
Aztarrenik utzi gabe jan ditu euliak biharamun goizerako.
Neguko lozorro, hibernazio edo dena delakotikguztiz esnatuta
eta bizitua dirudi gure gekoak Ematen dizkiogun eltxo eta
mamorroetatik batzuk jaten ditu. . . Euliak bakan batzuk baizik ez
dabiltza oraindik, eta ez daude harrapatzen errazak Mamorroak
berriz, urri samar egotez gain, ez dakigu zeintzuk izan daitezkeen
egokiak, jangarriak. Bai baitirudi mizkin antxa dugula dinosauroa,
ez duela jan nahi edozein mamorro mota. Kakalardoak, mota
ezberdinetako koleopteroak,errefusatzen ditu batezere.handiak
nahiz txikiak, eta ez da izango oskol gogortxoa dutelako soilik
Mamorro txikienetako asko pozoitsuak direla ematen du, eta
horregatik muzin egiten diela esango nuke. Uste genuena baino
zailagoa gertatzen ari da gure salamankesa gobernatzea.
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Gekoa lanbrotan
Pentsatu dugu badela garaia gure pataria hezten hasteko. Izatez
gure asmoa ez da gekoa heztea, geu egoten garen lekuko
euliak janaraztea baizik, eta horretarako lotuta eduki behar,
bere ehiza-barrutia sail horretara mugatuko bada alegia. Nola
edo hala eutsi ezean laster joango litzateke beste nonbaitera,
euliak gure ernegurako lagata. Baina gekoa, berez, bezatu gabea,
ahalik eta basatiena eta barrabastuena izatea ez genuke txartzat
joko inola ere. Aitzitik, komenigarria dateke, seguruenera, bere
sena primarioena ez galtzea, mamarroak eta batez ere euliak
elikagaitzat ez ezik ehizatu eta jan edo birrindu beharreko
etsaitzat har ditzan. Suhartasun ahalik eta goriena izan dezala,
alegia, eulitan, eta goseak ez ezik euliekiko etsaigo apalezinak
eraman dezala hegalari amorragarri horiek harrapatzera.
Lau hilabete inguruko eulitea daukagu aurrean, eta, iazko euli
jasa ernegarria gogoratuta, beroa baino erruz jasangaitzagoa
iruditzen zait hegalarien izurritea.
Darabiltzagun asmoakzuzen ateraz gero, geu egoten garen leku
honetan lau-bost geko ipintzea izan daiteke konponbidea. Bada,
gainera, gure artean, burubide hori aurkikuntza mirarizkotzat
duenik.
- Dozena erdi bat harrapatu eta hemen, mahai inguruan,
lotzen baditiagu, ederki egingo ditiate eulien kontuak -bota du
Xamarrok
- Dozena erdi? Bakarra harrapatzeak ez ziguan lan makala eman
negu gorrian. Orain, eguraldia epeltzen hasita, aise bizkorragoak
zaudek, eta atzematen zailagoak. . .
Dena dela, listari luzexka batekin lotu gerritik, eta patioko leihoan
utzi dugu salamankesa afalorduan txabolora joan garenean.
Biharamun goizean patiora jaistean, leihoaren ezpiko malba,
perrexil eta lore artera jaitsi eta ezkutatuta dago, gerritik lotzen
duen listariak ematen dioneraino joanda, eta hortik argitara
irteteko asmorik gabe itxura denez. Listaritik tira egin arren,
temati eusten dio bere babesguneari, "agerira gabe eusten
badiot, salbu naiz" esanez bezala.
Gekoek ez dute beste muskerrek edo sugandilek bezalako
erperik; edozein horma edo lekutan itsasten diren ile fm
nimiñoakdituzte hanka bakoitzeko bosna atzamarretan. Horma
leunean bezala ibil daitezke lurrean edo teilatuaren hegalpean,
edo inolako koskarik edo heldulekurik ez duen botilan buruz
behera. Gekoen hankapeok ukimen latz antxa dutela nabaritzen
da atzamarra pasatzen badiezu.
Helduen tamaina bataz beste hamar-hamabi zentimetrokoa
bazik ez bada ere, euren txikian abere gogorrak direla argi dago.
Gure honek tinko eusten dio malba eta lore artean. Listariari
egiten dizkiogun tiraldiak gorabehera, esan liteke nahiago duela
bere setan lehertu eta gure artera gehiago ez agertu.
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Ostera kaiolara
Lotuta eduki dugun bi-hiru egunetan ez diogu aurrerapenik
sumatu guk nahi genukeen zentzuan; ez da, nonbait, trailan
erabiltzeko aberea. Botilarekin-eta eginda daukagun kaiolan
sartu dugu atzera, lokarria kenduta, eta mamorro, eltxo, euli eta
gisako ibiltari arinen bila ekin diogu jakin emateko
Batzuetan ez da gauza handirik behar izaten patio-denboran
aski entretenimendu eta zeregin edukitzeko Kirola, eskulanak,
irakurketa edo ikasketak, paseatzea... eguneroko jardunak
dira gehienontzat. Mundua konpontzeak ere denbora kentzen
digu, eta hala ere goizero atzera dena deseginda eta nahastuta
aurkitzen dugu. Bere jaidura izaki, gure mundu petral honek,
gaur konpondu ustean lagatakoa biharko anabasa bilakatzea,
birrintzea, hondarrezko gaztelua legez.
Eta orain, ohiko lan horiek guztiak ez ezik, huts egin ezineko
beharra daukagu salamankesarentzat euli eta mamorro batzuk
harrapatzea. Baina ez nolanahi harrapatzea laster ohartu baikara
bizirik ematen dizkigunak jaten dituela bakarrik, hilda daudenak
bertan utziz.
Kakalardo motazehatz bat da, lepagain gorrizta duen beltxtxikia,
udaberria lehenengo azaldu den mamorro ugaria. Egunetan ez
da ia beste mamorro motarik azaldu patiora eta, gure gekoak
batzuk jaten dituen arren, nabarmena da horiek ez direla
gustukoen dituen modukoak.
Udaberriak aurrera egin ahala bakandu eta desagertu dira
lepagain gorridun mamorro batzuk, eta beste batzuk hasi dira
azaltzen.
Egunez egun patioan azaltzen diren mamorroei erreparatuta,
mota bakoizak bere denboraldia duela esan liteke. Batzuek
desagertzera egin ahala agertzen dira beste batzuk, eta gero eta
ugariagoak dira, eguraldia berotzen doan heinean, mamorroak
eta mamorro motak Goizeko lehen ordu fresko antxean batere
mamorrorikgabe egon daiteke patioa, baina eguzkia kartzelaren
hormen gainetik azaltzen denean, haize firrindaren baten edo
ez dakit zeren eraginez, hainbat koleoptero txiki eta handixeago
jausten dira. Hegalariak dira, noski, gehienak edo guztiak, non
lurreratu aukeratzerakoan erakusten duten gaitasunak ez du
miresgarria ematen baina.
Patiora erortzen edo jaisten diren mamorro horietatik -tarteka
matxinsaltoren bat ere bai- ematen dizkiogu gekoari, oraindik
bakan samar dabiltzan euliak baino harrapatzen errazagoak
direlako besteak beste.
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Gekoen akelarrea
Eguraldiak epeletik berora egin duenean, nabarmen ugaldu dira
euliak ez ezik gekoak ere. Ilunabarretan, egun batzuetan goizago,
besteetan beranduago, teilatupetik, argi-farolaren ostetik,
aurreko eraikineko leihoetatik agertu dira, txiki-txikiak batzuk,
handiak beste batzuk Farolaren argitara inguratzen dira handik
eta hemendik edo lurreraino jaisten, eltxo eta mamorren ehizan
bakoitzak bere gunea, bere lurraldea ikuskatuz. Beti teilape edo
zulo beretik irten eta, batzuetan presaka bezala ziztu bizian,
bestetan egonaldi luzeak eginez, egunero oso antzeko ibilbidea
egiten dute, baina ohikoaz gain bide berrietara ere saiatzen dira
dirudienez.
Inoiz geko handiren batek bere bidean txikiren bat ikusiz gero,
eraso egingo dio, eta halakoetan ikusten dut txikia izan arren
zein bizkor joan daitekeen horman zehar ihesean. Baina ez da
beti handiena izaten besteari ihes eginarazten diona.
Beste batzuetan, bi gekok bidean topo egiten dutenean, bata
bestearen zelatan bezala geratzen dira, harik eta bietako bat, nire
ustez arra dena, mugimendu bitxiak egiten hasten den arte. Emea
geldi dagoen bitartean, arra, alboka jarri eta gorputza okertuz,
bere isats mehe eta emearen baino luzeagoa mugituz eta zigorra
bailuen astinduz, poliki-poliki hurbildu zaio. Emearengana iristean,
usainkaarizaiolaematenduarrak;zirkinikegingabejarraitzenduen
emeari gainera igotzen zaio albo batetik mantso-mantso jaisten
da bestetik eta bere bidean aurrera jarraitzen du bakoitzak
Behin eta bitan baino gehiagotan ikusi ditut ar eta emeen arteko
hurbilketa moduak, eta esango nuke bero handia den gauetan
egiten dituztela batik bat.
Gaua ehizan eta gainerako zereginetan eman ondoren,
egunsentia baino lehen ezkutatzen dira euren txokoetara. Baina
hauen artean ere badira nonbait beti argi ibiltzen ez direnak,
eta goiztiriak ustekabean harrapatzen ditu edonon. Nabari da
ahal duten tokian, gertuen daukaten zuloan ezkutatzen direla
halakoetan. Goizetan behera jaisten garenean, patioko leihoan
dauzkagun kaxa eta trasteen artean aurkitu dezakegu bakarren
bat; patioko zoruaren eta hormaren arteko pitzaduretatik
hazten diren perrexil eta malben artean egongo da beste egunen
batean besteren bat; patio ertzeko zokogunean atzemango
dugu besteren bat hurrengoan... Eta baita barruan ere, gure
mahaipeetan kaxen artean ezkutatuta, gauean euliakharrapatzen
ibili ondoren agian. Txiki-txikiak, ertainak, handiak. . . horizta
gardenak dirudite batzuek, ilunagoak dira besteak Zalaparta
bizkorrean abiatzen dira horman gora ihesi, baldekada urarekin
landaredia bustitzen hasten denean Pablo.
Xamorrok, eskuetan duen liburutik burua jasota, euliekin
zapuztuta eta ernegu airearekin bota du ea al ginen geratu
gekoak eulitan ipintzekotan; patio bazterretik edo leihotik
uxatzea ez dela hori lortzeko modurik egokiena. . .
- Uztaila diagu laster eta gero eta euli gehiago zagok hemen;
eulien inbasioa baino nahiago nikeksalamankesena.
- Txaboloan ipiniko nikek neuk ere bat -dio Josebak-, baina
jatuna izan dadila; leihoa zabaldu orduko betetzen duk. . .
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Eulitan
- Aurretik errazago harrapatzen dira euliak -dioTinok-; atzetik
saiatzen bazara, sarriago egingo duzu huts.
Ur botila darabil galtzarbean, eta hamarren bat euli bertan.
Tximista bezain bizkor jaurtitzen dio eskua euliari, eta bat
gehiago botilaratzen du...
- Kolpea botatzean esku-ahur zabalak sortzen duen haize
zurrunbiloan zagok misterio guzia -hasi du azalpena Josebak-.
Atzetik tiratzen badiok kolpea, esku zabalak sortzen duen aire
zurrunbilo horrek berorrek haizatzen zizkiok hegoak, ihes egiteko
abantaila handia eskainiz. Horretaz ohartu nauk hamaika saioren
ondoren; zigarroaren keari eskua zabalik kolpe bat emanez
ikusten duk ederki zelako zurrunbiloak sortzen diren eta aireak
zer mugimendu egiten dituen. Hori guztia kontuan izan beharra
zagok euliak harrapatzerakoan.
Goizeko kirola egin ohi du Josebak ere; soinketa bihurri batzuk
aurrena eta korrika saioa ondoren. Azken bolada honetan
presaka ibiltzen da hala ere, eta, lehen hiru ordu laurdenetan
egiten zuen korrikaldia, ordu erdian burutzen du orain.Tinori
jarraika beti ere. Lehen kirolean luzatzen zuten denbora eulitan
ematen dute orain hauek biek eta Artzaik, eta ikusgarria da
zelako trebezia lortu duten, hirurek hiruretara, egun batetik
bestera erruz ugaldu diren euliak harrapatzen.
Baina kontua ez da euliak edozein moduz harrapatzea, bizirik
atzematea baizik.
- Akatuta daudenak ere jaten dituzte -dio Artzaik, iruñear
gazteak
- Horixe! Beharko jan, besterik ematen ez badiek -erantzun dio
zorrotz Josebak-. Edukitzekotan, ahal den ondoen zaindu eta
gobernatuta eduki behar duk pataria. Euli hilak jangarri direnik
iruditu ere ez zaiok egingo, nahiz eta goseak estututakoan denak
jan. Geuk ere zernahi txerrikeria jango genikek gose greban
gaudenean esate baterako -amaitu du errieta, mahai ertzean
zegoen eulia esku kolpe elektrikoan atzematearekin batera.
Egonlekuaren beste bazterrean ikusten dut Tino, euliak
harrapatzen bera ere. Eguraldia berotzen hastean erruz ugaldu
ziren arren, Artzaik,Tinok eta Josebak egiten duten ehizarekin
ederki bakandu dira dagoeneko. Esango nuke lehian dabiltzala
hirurok, azaltzen diren euliakzeineklehenago harrapatu.beharra
ere izango dute eta. Izan ere Tinok badauzka bi geko, Josebak
beste bi, Artzaik bat, eta neuk beste bat. Sei geko, beraz, eta
eman ahala jaten dutenak guztiak ere, ondoezik ez daukatenean
behintzat. Egun batzuk ia batere jan gabe egin baititu nireak,harik
eta azal zaharra bota duen arte. Orain berpiztu egin dela ematen
du,etagoseaereberpiztueginzaio;zalapartabortitzean atzeman
eta irensten ditu ematen dizkiodan euliak eta, zenbait egunetan,
haize eta euri egun ohi baino freskoagoren bat gertatzen denean,
ondo kostata harrapatu ondoren eman dizkiodan hiru-lau euliek
gosea baretu baino areagotu egin diotela dirudi.
Hau idazten ari naizen bitartean, ur botila galtzarbean hartuta
eulitan dabiltza Tino eta Joseba. Esku ezberdinarekin ireki edo
ixten dute botilaren tapoia; eskuinekoarekin eulia atzeman eta
botila barrura bidali. Hori da prozesua. Baina bere zailtasunak
ditu. Lehenik, bizirik harrapatu behar dute eulia; gero, tapoia
kendu botilari, eskuan daukaten eulia barrura sartu, eta tapa
itxi azkenik. Baina botilan dauzkaten euliek ihes egin gabe
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
sartu behar dute atzeman berria. Eta egin kontu bost, hamar,
hamabost euli egon daitezkeela botila horretan. Esan daiteke,
beraz, teknikoki lan konplikatua dela, lan delikatua, euli kontuan
izan arren...
Eulia hegalari iheskorra ea atzeman zaila da berez, eulitan aritu
ez denak pentsa lezakeena baino areago. Zeldara bat sartzen
zaizunean hasten bazara harrapatzen eta hiru-lau kolpe jaurtikita
ihes egiten badizu, gero ea zailagoa izango zaizu non geratu den
ikustea. Ezkutatzen eta inguruarekin mimetizatzen ikasten du
berehala, ondoan pasa eta ez da mugituko, kamuflatuta geratuko
da ohepean, edo zapatilan, edo telebistan, edo. . . eta etsi egingo
duzu eta hor konpon esanda utzi dezakezu gauean oheratzean.
Goizeko lehen argiarekin aurpegian jarriko zaizu ordea; eskutada
batekin uxatu eta lotan jarraitu nahiko duzu, baina eulia berriro
etorriko zaizu aurpegira.eta berriro eta berriro.guztiz ernegatuta
jaikiarazten zaituen arte.
Arrautza txiki zuria
- Ez zekiat zer gertatzen den hemen; botilak ez zaukak zulorik
baina euliek ihes egiten zidatek nonbaitetik -dio Josebak
marmarra dariola, eta Tino ere arrazoi berdinagatik zapuztuta
dabilela dirudi-. Hik zer ematen diok patariari? Ez haut eulitan
ikusten -bota dit, susmoren bat egosten ari denaren doinuan.
Berez euli gutxi dabil hemen, etortzen diren guztiak edo
gehienak bi hauek harrapatzen dituztelako.Artzai ere aritzen da
eulitan, baina azken aldian bi hauek botiletatik batik bat, patiora
paseatzera ateratzen diren abaguneetan, bere begi handiekin
hara eta hona begiratu eta barre txikia eginez.
Hauekin lehian galtzaile aterako naizela etsita, moduluko preso
arrunt batekin egin behar izan duttratua:zigarroa dozena euliren
truke. Pakete erdia lortzeko adina harrapatuko luke mugatuko
ez banio.
Zabor organikoarekin konposta egiteari ekin dio, azkenik, Jose-
bak, patio bazterrean kaxa ipinita. Horra bota ditu azken bi
asteotan patioko landareen hosto zimel eta ihartuak, lore
eroriak, afaritako hanburgesak, Argentinatik ekarria bide den
ardikiaren zati janezinak eta bildu ahal izan duen guztia. Badira
egun batzuk kaxa horretan sortzen diren harrak biltzen hasia
dela, eulien urrialdian gekoak bazkatzeko.
Miresgarria egiten zait antzuolarraren irudia, ehun kiloko
gizonarena, botila galtzarbean, euliak harrapatzen ari denean,
edo konpost kaxatik harrak batzen.
| ataramine||
Jokin Urain Larrañaga
Zain gaudenon denbora
Ez dakit zenbateko hutsegite maila daukaten eulitan, ehuneko
zenbat keinaldi huts egiten dituzten eta ehuneko zenbaten
atzematen. Esango nuke eguraldiaren arabera makalago edo
bizkorrago dabiltzala euliak eta, beraz, errazago edo nekezago
harrapatzen dituztela egun batzuetan edo besteetan. Bestalde,
euliak harrapatzeko ez ezik erreflexuak zorrozteko ere ariketa
bikaina da seguru asko egiten dutena.
Uda badoa, eta udarekin batera joan da Artzai askatasunean,
bere hutsunea gure artean lagata. Agurrak besarkadak. . . Ea
laster ikusten dugun elkar Iruñean edoTxindokin.
Udazkeneko hego-haizeak etorri dira beste behin, beste behin
etxe-minez enpo, eta goizalde freskoak. . . Amaitu da aurtengo
euliaroa. Gekoak askatu egin behar dituztela esaten ari dira
Joseba etaTino.
Gaur, zigarro batentzat adina euli ez dit batu hornitzaileak baina
salamankesak berak eman dit ustekabea, txepetxarena baino
zerbait txikiagoa datekeen arrautza errunez. Arrautza txiki
zuria.
Ez dakit zehatz zenbat, baina hilabeteetako inkubazioaldia omen
dute gekoen arrautzek. Oraingoz presarik ez daukagunez, gekoa
leihoan askatu eta arrautzari begira geratu natzaio, zain.
Herrera de la Manchan, 201 Iko udazkenean
Aitzol Iriondo Yarza
1977
Donostia
2008.urtean atxilotuta.
Bois D'Arcy- Maiso
5 bis, Rue Alexandre
n d'arret desYveline'
Artherria
Sarrera
Bai. Itsasorik gabe arraina zer da? Ezer ez. Eta itsasoa arrainik
gabe? Tristea. Arraina behar du itsasoak itsaso izango bada. Ez
bat, ez bi, ez denak berdinak. Inflnituki ezberdin badira hainbat
hobe. Baina itsasorik ez bada... Itsasoa zaindu, mimatu, goxa-
tu, alaitu, biziberritu, arnasberritu. . .maitatu behar da. Horixe da
gure Amerria. Amerriarenak gara, naiz. Konfldantza egiten digu,
eta munduan barna libre ibiltzeko aukera eman. Nekez uzten
baitu sorterña, sustraiak hain dituenak.
Zer dira identitateak? Nortasunak? Begiratzen al dugu gure ba-
rruetara? Gure barrurako lehio ertzean pausatu eta. . . Bada zer-
bait aldakorra. Bada zerbait moldakorra. Bada zerbait aldagaitza.
Baina zer zehazki? Zenbat katez lotu ote ditugu, haur ginela
bururatzen zitzaizkigun zera horiek? Eta zein zaila egiten zaidan,
zehazki zer dagoen ikustea. Arakatuta ere beldurrak, izuak, ziur-
tasun ezak. . .
Iraultza gure baitatik hasten ote da? Norbere baitatik, ala...
GEURE baitatik? Ba al da inor mundo honetan inguratzen duen
horretatik isolatuta bizi denik, ba? (ezpada isolamenduan duten
presoa) Ekosistema baten parte gara, naiz, eta elkarrekintza ba-
tean bizi gara, naiz. Klimak, jendarteak, sistema politiko ekono-
mikoak, paisaiak, eta abarrek baldintzatuta. Bai, nire baitatik ere
hasten da iraultza. Baina... Hondakinen sistema aldatu ezean
baliorik ba al du nik hondakin guztiak behar bezala bereizteak?
Ezpada, nire kontzientzia lasaitzeko. Bai, nire baitatik ere hasten
da iraultza, baina arrainak itsasoa behar du. Itsasoak. .. hamaika
korronte koloretsu eta bizi. Eta nik Gu behar dut, askea, libre
izango banaiz. Bietan jarrai.
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
Igo agerraldia
Eguna abailtzen ari da. Basora jada ez da inor sartzen. Hiria ahaz-
tu da mendiaz eta izaki bitxien ordu libreak pixkanaka esna-
tzen hasi dira. Anek, zuhurtzia nagusi, gehiago itxaron nahi du
zuhaixkarte itxian babes hartuta. Euria tanta lodiz hasi badu ere.
Beldur da bizilagun kontakatiluak ikusiko duen eta ez du arris-
katu eta gaua zalantza amorragarrian pasatu nahi. Plastiko iluna
atera du bizkarzakutik eta burutik behera dena estaltzen duela
jarri. Bertan da, uda amaierako ilunabarra.
Afaria mahairatzen ari dira Bittor eta Ezki. Enarak eta bere
ahizpa txiki Gixunek egongela okupatua dute.trenak, panpinak,
tamaina orotako kuboak, zalditxoak denak benganean zabaldu-
ta. Gelako argiak itzalita daude, etxe guziko pertsianak jaitsita
eta sarrerako atea giltzaz itxi gabe. Afari mahaian bostentzako
platerak paratuak.
Enara: Ama, gaur etorriko da Ane?
Ezki: Bai.
Egongelako atea ireki da orduan eta zapata takoidunak eskutan
aurretik dituela
Ane: Kaixo kaixo!!!
Gixune: Ane!!! Zure zai gaude, beira, ikustezu ze trenbide haun-
dia egin degun ta zaldiak, beira, honek Mixki du izena eta horrek
Kaxkamelon.ta panpina hau amakzeukan gordeta aspalditik eta
Enarak aurkitu zun ta hona ekarri zun ta Kamiltxo izena du ta
Ane... zergatik zaude bustita?
Besotan hartu du, muxu eman dio masailean.
Ane: Kaixo Enara, egia da amari lapurtu diozula Kamiltxo?
Enara: Eeeeez. Aurkitu nun, armayuan gordeta zakan ta esan
nion "ama, hartu ahal det?" ta "bai, Enara" esan zian. Ez nun la-
purtu e.
Bittor sartu da egongelan.
Bittor: Kaixo Ane, dena ondo?
Ane: Bai, egon. Banoia zuekin.
Sukaldera sartu dira biak
Ezki: Kaixo Ane, ene, blai eginda zatoz eta! Segi dutxara segituan
ta laster etorri, hamar minutu barru hasiko gera afaltzen. Dutxa
laburra hartu beharko dezu, gaur Gixune arratsaldean dutxatu
da ta.
Ane: Ondo, bale, banoia ta seiduan nator
Sukaldeko atea ireki eta logeletara atera da.
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
2.Agerraldia
Oilarra esnatu orduko atera dira Itsaso eta Harri zazpigarren
portaletik, bosgarren pisutik eskilarak banan bana eta mamuen
pare jaitsi ondoan. Marinel irlandesen jaka beltza okotza estaltze-
raino igoa darama mutilak, eta eskuzaku lodia dilindan belaune-
rainoko jakaz ongi babesturik doa neska beltzarana ere. Biak
pausu bizkorrez galdu dira kalearen buruan ezkerrera eginda. Ez
aurre ezkerreko begi ertzarekin atzea begiztatu gabe.Auto grisa
dute zain hiriko garaje batean. Bost minuturen buruan auto gris
zilarkarak hiri ixila zeharkatu du errepide arauak tentuz erres-
petatuz.
Harri: Itsaso, zisternetara?
Itsaso: Bai, onena.
Baserritarrekerabili ohi duten urzisternagris bat ageri den pista
batean ixildu dute motorra. Bi itzal jaitsi dira auto gris batetik eta
kofrea irekita matrikula plaka joku parea atera dute mugimendu
mekanikoz.Taladro zarata entzuten da eta atzeko plaka jausi da
lurrera. Harrik hartu du hau eta eskuan duen bestea ongi koka-
tuta errematxeekin josi du autora. Itsasok aurrekoarekin opera-
zioa errepikatzen duen bitartean. Behin amaituta, autoari itxura
pittin bat aldatu eta atzera berriz ere errepide mortuan dira.
Itsasok gidatzen du orain eta playri eman dio, hatz ikutu singleaz.
Napoka Hiriaren kantu leuna sortu du CD irakurleak.
Itsaso: Hi, Harri, zenbat kalkulatzen duk?
Harri: Sei bat ordu. (altzoan daraman Michelin mapañ begi kol-
pea botata). Ezagutzen dun bidea eztun?
Itsaso: Soraluzera arte bai, gero hortik aurrera esango didak.
Harri: Ondo. Beraz, lo kuluxka egiten utziko didan (nagiak ate-
reaz modu exageratuan).
Itsaso: Bai, hori. Hi, aizak, atzoko albistegia entzun al huan?
Harri: Erdizka. Loak hartu nindun ohartzerako. Berririk bai?
Itsaso: Politikeroen pitokeriak Gero, ordea, entzun nian zera
hori, hik maite duan ahots eztiko esatariaren Saioa (irrifar mal-
tzurrez) orgasmoari buruz aritu zituan, Agurtzane Hormatza
delako mintzalagunarekin.
Harri:A bai? Eta? (ipurdia atzera ekarrita, interes berpiztuarekin).
Itsaso: Eta? Hik badakizkian kontuak baino ez zizkian aipatu. Ba-
dakik, emakumeon puntu erogenoak, laztanak. . . ezer berririk ez
berorrentzat.
Harri: Ja-ja. Entzun ninan bai, gauean intziriren bat. Eta ni, ame-
tsetan hintzelakoan.
Itsaso: Bakarra?! Ufl.jakingo bahu... hhhmmmmmm (ahots sen-
tsuala jarriz) una trepa la desnudez de otro cuerpo/ una en-
cuentra la rama dorada y la codicia/ abre las puertas de otro
reino inaugura otra carencia/ una se deja llevar por sacudimien-
tos extremos
Harri: Itsaso, goizeko zazpiak ere ez ditun ta uztan ortxe lasai e.
Itsaso: Jaaaajaja. Etzak esan! Anai txikia esnatu al zaik? Aber
aber. . . jaaaajaja!!!!
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
Harri: Bueno eta, zer zionan Agurtzanek?
Itsaso: Joño!, ezagun duk bai, entzule flna haizela: Agur- tza-ne.
Etxekoa bailitzan.
Harri: . . .
Itsaso: Laztanen eta hizketa erotiko goxoaren garrantzia aipatu
zian. Bidea, Anttonio, bidea duk garrantzitsua, aproximazioa, bide
ertzeko lore eta ezpainak, okerdura eta tolesdurak kanpaitxo
eta belarri ixkinako hizketa hauspo beroak. Mihi bustiaren zu-
rrupadatxoak nahinon, han eta hemen (Harriri begiratu dio, ho-
nek mapa eta errepidea baino beste zerbait du erretinan irudi).
Harri!
Harri: Bai, ze!!! (asaldatuta bezala). Ze, ze, Itsaso, zer ikusi dun?
Itsaso: Jaaajaja!!! Harri, la ostia, nora joan haiz? Hi!, erne behar
haut gero e!
Harri: Bai, bai, hik segizan hola eta esango didan nola zelata be-
har ditudan bidegurutze malapartatuak. Begira, (burua eskuinera
biratu gabe, diximuloz) horko C4 granatea (Arkatza paperean
iltzatuz apuntatu du zerbait).
Itsaso: Hartu duk?
Harri: Bai. Eta barrukoak?
Itsaso: Bakarra zuan, portablea belarrian, berrogeiren bat, erabat
soildua.
Harri: Beraz, bart ongi pasatu dun Agurtzaneren kontura.
Itsaso: Ez ba, zirtoan ari ninduan, motel. Ze uste duk, ba, bestela
ukondokoa joko nian, hik zer edo zertan laguntzeko, motel.
(Zehar begirada bota dio mutilak, eta Itsasok orduan, barreañ ezin
eutsita, eskua luzatu dio lepaldera) Toz hona, pilott hori.
Harri: Ño, Itsa, gaur gogoz habil e.
Itsaso: Gogoz!, oraintxe esan dukToz, Harri, toz jajaja!!!
Harri: Ale ale, Itsa, utzidan maparekin eta segizan Aurrera.
(Harrik irratira pasatu du autoko soinu banda, autorik gabeko erre-
pidetan barna doazelañk begiak adi dituztela biak).
"Tu-tu-tu-tuuuu Goizeko zazpiak dira Albiste faktoria Euska-
di Irratian... Joxe Juan Ugalde.Txun-txun txun! Kaixo egunon
guztioi, azken orduko albiste batekin zabaldu behar dugu albis-
tegia. Oraintxe Europa Press agentziak jakitera eman duenez
Frantziareta Espainiar polizien, Ertzantzaren eta Foruzaingoaren
iturriak aipatuz, goizaldera Nafarroa Beherako Donapaleun, Gi-
puzkoako Lasarte Orian, Bizkaiko Otxandion.Arabako Bastidan
eta Iruñean, dispertsioa salatuz auto itzuliak eta odoleztatu bana
agertu da errepidea mozten.Antza denez... eta itxaron ... bai,
oraintxe Frantziako poliziak berri eman duenez Strasbourge-
ko Giza Eskubideen Egoitza Nagusiaren aurrean ere beste auto
itzulikatu eta odoleztatu bat jarri dute eta gurutze moredun
ikurrina bat zuen antza aurrean. Eta... bai... bai... beste auto
itzulikatu bat odolez beterik hau ere.agertu omen da Puerto de
Santa Mariako kartzela atarian. Berri gehiago izan orduko...
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
Itsaso: Harri!!!! ( autoa bazterrean geratu eta elkarri besarkatu
dira biak emozio betean) Laugarren ekintza saioa! Aupa zuek!!!!
Ona ona!!!!!
Harri: Itsaso, kasu orain e, oroitu lehenago ikusi degun autoaz.
Ados?
(Autoa berriz ere bidean jarri eta Aurrera egin dute).
3.Agerraldia
Gau ilunean bi kopetargi ikusten dira ibilian bizkarzaku handi bana
dutela, kilker kantu eta hontz uluak tartekatzen dira solas baxue-
kin.
Saseta: Hilekoarekin?
Txilar: Odoletan nago zikindu dut atzamarrekin ispiluan. Odo-
letan nago baina ez naiz emeago sentitzen. Zergatik diozu ba,
Saseta?
Saseta: Ahotsa okertua nabari zaizu ta.
TxilanAtzo jaitsi zitzaidan ta uf. .. Kalez beterik daude usainak,
kea ari du harripetik Sutu egin dira teilatuak, masail gorritu bat
da zerua albotik pasatzean, orratzetatiktantaka ari dira segundo
odolkarek, lotsaturik erori dira hostoak ukitu orduko, Odoletan
dago oinez naraman lurra ere, sortu zuen sabeletik isuriz doa
barrunbeek onartu nahi ez didaten jarioa.
Saseta: Eta ez dakit zergatik ukatu behar dudan naizena: emaku-
me bat odoletan.
Txilar: Ezagutzen duzu, e? Ba bai, uste nuen larri behar nuela
gaur, baina tira, zuek besarkatzeko gogoa izango da ze, orain
askozaz hobe bainaiz.
TxilanAizu Saseta, jun zinan Lamartera ala?
Saseta: Bai. Iragan ortziralean hain xuxen. Eta zer plazerra! (eta
keinu zehatzekin lagunduz emango ditu azalpen guziak) Herria
kultur komunitate bilakatua dute. Begizu, hemen nekazal eta
kontsumo kooperatibak du xoko ederra. Parean, bada arteleku-
faktoria-sormen ororako lantegi zahar-berritu handia. Berrehun
metrora, esker paretaren kontran gazte biblioteka. . .
Txilar: Interesgarria, interesgarria benetan.
Saseta: Baa, eskualde mailan antolatuak dira orobat. Buruntzen
ekimena. Nolabait beharrak plangintzatzen dituzte, herrietan
adostu, epe luzerako proiektuak akordatu. Esparru guztiak ain-
tzat hartuz. Hezkuntza adibidez, herriaren bizitzaren parte da.
Atez atekoarekin hasi ziren eta begira. . .
Txilar: Garapen zirkularra osatu. Bidea egin. Bidean segi... Aizu,
Saseta, eta? Manifestuaren inguruan?
Saseta: Ari dira.Txilar Beharba urte erdi edo beharko dute. Sen-
do dabiltza baina.
Txilar: hmmmm urte erdi? . . . hortxe larri behar dute.
[ ataram,ñe]|
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
(Hirugarren kopetargia sartu da.Auritz da),
Biek: Ongi.Auritz?
Auritz: Bikain. Sei oren izan naiz ezpel artean gorderik. Ez da
nehor pasatu. Iluntzean egin dut gibelerat amiñi bat eta dena zen
beltz. Bidaia ere lasaia izan dugu. Ontsa beraz. Zuek?
Biek: Ederto.
(Oinez eta solasean jarraitu dute hirurek ilunpean, hontzen ulu ar-
tean).
Auritz:To, Hor duzue Aneren etxea.Txilar, ekarri dituzu gaue-
rako lunetak?
(Bizkarzakutik atera dituTxilarrek eta Auritzi pasa dizkio).
Auritz: Dena ongi. Goazen.
4.Agerraldia
(Euskadi Irratiko albistegia berñz.Jada hasita dago. . . neska baten
ahotsean orain...).
... azken asteetan gertatzen ari diren ekintza arraroen haritik
doaz antza denez hauek ere eta polizia iturriek ez dute bazter-
tzen ondorengo minutuetan halako gehiagoren berri izatea.
Gogoan izango duzuenez, uztailaren I4ean, Ipar Euskal Herriko
hiru hiriburuetan udaletxe inguruetako kaleetako zuhaitzakodo-
leztaturiko bandera frantsesez beteta esnatu ziren eta lau egun
beranduago Hego Euskal Herriko lau hiriburuetakoen txanda
izan zen.
Kasu honetan banderaespainiargarbiakzintzilikatzeazgain.odo-
lez eginiko pintaketa bana margotu zuten udaletxe atari bakoi-
tzean:"Arriba España" lemarekin. Eta ez dira azkenak izan. Orain
hiru aste Zuberoako Larraine herrian udatiarren etxe oso bat
goitik behera zerri odolez pintaturik esnatu zen. Poliziak ez daki
nor dagoen ekintza guzti hauen atzean, baina ez du baztertzen
guztiek elkarrekin lotura izatea"
Anek gelako argia itzaltzen du. Eta beste argi bat pizten da, argi
lausoa, oheburukoa.Ane ohera sartzen da eta bertan dauden Ena-
ra eta Gixuneri ipuin bat kontatzen hasten da (liburu bat eskuan
duela izan liteke). Bera kontatzen hasi ahala, eskenan sartuko dira
ipuineko pertsonaiak (Inaxi, Gaxuxa eta Tasio) eta ipuina antzez-
tuko dute. Narratzaile papera Anek berak egingo du ohetik
"Zazpi buruko herensugea agertu omen zen behinola Buruntza-
peko Antxineako bordan. Sekula ikusi gabekoa! Horregatik las-
terka zihoan mutil bat, lerdea ahotik zintzilik arnas estuka. Inaxi
zaharrak Gaxuxari esnontzia pasa zionenan izan zen. Elkarri be-
giratu ziotenean entzun zuten hotsa.Tok-tok.Aterantza begiratu
etaTaxio zen, arnas estuka eta lerdea zeriola.
- Zazpi burukua Antxinen!
- Hara!,orainguan errekorra, Gaxuxa.Zeinekesan zinan seikotik
etzala pasako?
[ ataram,ñe|
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
- Nik ez, amona. Hoi, zea, Aladapeneko Koxmek ez al zinan
esan?
-Taxio, sartu txokoa! Hartzak potoka bete esne ta kontaiguk ze
berri dan zirkuan.
- Zirkua?! Ze zirko, amona!Taxio, ze zirkotaz ai dek Inaxi zaha-
rra?
- Zirkua???!!! Inaxi, ze zirkotaz ari haiz ba?
Aulki gorritik artilezko jertsea baztertuta Taxio mahai zabalera
inguratu zen. Inaxi, azeri zaharra zen bai. Beti bazuen trikimailu-
ren bat mihi puntanjendea erakartzeko. Eta beti lortu. Han zen
Taxio esne katilukada beroa esku artean. Urrupa eta urrupa.
- Zirkua. Ez altzan atzo zirkua herrin edo?
- Ez amona, zirkua ez, Eliza zaharreko festa hunan atzo.
- Eliza, eliza. Hoixe ba, zirkua galanta! Erroi zahar ta guzti, hoi
baino zirku haundigoik!
- Ze erroi zahar, Inaxi?
Gazteek ez zuten pitorik ulertzen. Erroi zaharrak, zirkua. . . Inaxi
zaharrak burua makalduta ote zuen? Elkarri begira eta keinu
arraroak eginez zeudenTaxio eta Gaxuxa. "Erro/ zahar" deitura
zaharra zan, Inaxi ama zeneko garaikoa edo zaharragoa aka-
so. Aaaaaskoz zaharragoa ere ziurrenik. Haren gurasoei ikasia
izango zen noski edo aiton amonei beharbada, auskalo. Kontua
zen, erroi zaharra Elizako apaizei jarritako goitizen herrikoia zela.
Herriko apaiz gezurtiei batez ere. Baina haiek ere zaharregi egin
ziren halako batean eta Eliza hutsik geratu zen. Hala, Lasarteko
umeak egun batean bertara sartu eta bandera pirata jarri zuten
gurutze handienaren puntan. Orduz geroztik Piratenia deitu zi-
tzaion Eliza zaharrari.
- Sotanadunak, zein bestela!
- Inaxi, baina Eliza zaharrean ya etzagon apaizik Aldegin zite-
nan.
Orain haurrena den eta atzo festa egin zitenan.
Amona harritu antzean begira geratu zitzaien bi gazteei.zeharka,
amets bat jaio zenik sinestu ezinda. Erotu ote ziren ba? Eliza
umeek okupatu? Txoratu ziren gero gazte hauek! Harraskara
hurbildu zen gosariko katilu parea garbitzera. Garbitzeko asmoz
baino gehiago, irribarrea leiho zabalari eskaintzera. Mundua al-
datzen ari ote zen benetan? Ume mukitzu hauek. . .
(Umeak lo dira.Ane, ixil ixilik gelatik atera da, itzalita).
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
5.Agerraldia.
(Aneren etxean sartu dira Saseta, Txilar eta Auritz. Eskenan ageri
dira, laurak, oinetakoak eskutan, oinutsik beraz, eta ixil ixilik agur-
tzen dute elkar Besarkada estu, goxo eta indartsuak emanaz elka-
rri. Gero mahai baten bueltan jartzen dira hirurak motxilak-eta
baztertuta. Kafe edo te kikarak banatu eta plangintza bati buruz
hasten dira hitz egiten. Ez da ezer entzuten, soilik tarteka hitzen
bat edo beste, ahopeka.ArtHerRiaren bilera bat da).
AHTa.
Nola? (zurrumurruak nola nola nola...).
Errepidean (zurrumurruak zein zein zein. . .) N I a (non non non. . .).
Erdigunean, Ezkio Itsason (zerekin zerekin zerekin...).
Xiringa bat, erraldoia! Eta lurra, eta odola. . .
(Be/tzez jantzi dira. Badoaz).
6.Agerraldia.
(Ane eta Saseta ageñ dira taulan. Bakoitza alde batean. Ez dakigu
kartzelan dauden, sasian edo kalean. Publikoañ mintzo zaie, bakoi-
tza bere txandan. Bata altxa eta hitz egiten hasten delarik, bestea
makurtu eta ilunpean geratzen da.)
Sasetak:
Zer egiten du hiru egunez enboskaturik, jan gabe, egon den ge-
rrilariak, arrastaka, bere lau kideekin batera milimetroz milime-
tro, zazpi orduren ostean ihes egitea lortzen duenean? E, Zer?
Zer egiten du? Kideei begiratu eta irribarre.
Bankuak etxetik bidali dituen mainguak, sei gormutuek eta lau
itsuek. .. Zer? Hogeita seigarren karrikaren kantoian etxe hutsa
okupatu dutenean? E? Zer? Zer egiten dute? Elkar begiratu, elkar
ukitu eta irribarre.
Eta mitardera, zigor zeldara makildua eraman duten presoak?
Zer egin du bere lau burkideen oihuak entzun dituenean be-
rarekin elkartasunez mitardeko ziega zikinetara bidean? E? Zer?
Zer egiten du? Irrintzia bota eta irribarre.
(Ixilunea eta ondorenAne hasten da, goxo hasieran. ..).
Ane: Atea irekiko balidate gaur ez nindukete geldirik harrapa-
tuko... (ixilunea).
Dena dago gure baitan.
Ilusio zehatzak besterik ez zarete zuok, objektu mugiezinok Ar-
gitsuak Liluragarriak Baina ilusioak baino ez. Ukitu eta zaus! Des-
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
agertu zarete zaborretanZonbiek baino ez dute inkapazidade
hori.
Bizitza (eskerrak!) ezin da hor kabitu
Ezin dute geldirik harrapatu.
Eta han doa harresiak sortu ahala borrokari dei eginaz
Inork ezin dezakeelako hesitu emakume makurrezinaren borondatea
Ez da inor birrindu dezakeenik
Eta hor dabil
Zonbiek ez beste guziok bere egiteko zain, BIZITZA!
Prostitutarik eskuzabalena!
Gure eztarrien irrintzi bakoitzean dantzan.
(Segidan Sasetaren txanda).
Ez dakit
ez dut gogoratzen
zein horma artean
aurkituko ginen aurreneko aldiz
zure bihotza
edo nire gogoa
kaiolatzen zutenetan.
Denbora gehiegi egin genuenetan
gero gure atzean
itzala falta zitzaigula
irten ginenean.
Barruan zerbait utzi genuen
eta ez ginen ohartu
sentimendu gehiegi agian
gero berreskuratu ezinik genbiltzalako.
Beranduegi zen
itzalpeko denbora murrizteko.
7.Agerraldia.
Ezkio itsasoko ekintza. Labur, hitzik gabe. Gaua da, beltzez jantzi-
ta lau pertsona. Aitzur pala eta pikatxoiekin. Xiñnga erraldoi bat
ere badaramate. Eta gorri koloreko poto bat (Zerri odola jartzen
du).Auto baten zarata entzuten da ziztuan pasatzen. Nl errepide
bazterrean daude ezkutatuta. Bat-batean eta bizkor bizkor, lurra
botatzen hasten dira bide erdira, Xiringa erraldoi bat ziztatu dute
errepidearen erdian eta odola jariatzen dute bertan. Kartelak ere
jarri dituzte: AHT! KASUITAV! STOP! eta badoaz.???
8.Agerraldia.
Dena ilun da. Foko bat pizten da. 8/ lo zakutan izarrei begira Itsaso
eta Harri. Hontza uluka.
Itsaso: Harri, ikusi dek?
Harri: Zer?
Itsaso: Izar bizia.
Harri: Ez.
ltsaso:Jode, halako gaua ta hi begiak itxita. Hau marka.
Harri: Pentsatzen ari nindunan.
ltsaso:Orain ere.Ya.
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
Harri: Itsa... izar handiak eta txikiak bakarrik ote dira uni-
bertsoan? Begira, izar denek diten tamaina desberdina. Bizitzak
mila kolore. Eta gu, handi ta txiki, zuri ta beltz, zero ta bat, eme ta
ar. .. Eta horren kulpaz zenbat kartzela! Zenbat murru! Zenbat
hesi!
Itsaso: sssxxx. . . Harri, sssxxx. . . entzun zazu. . . nor ote da?
(Itsasok paper bat destolesten du lozakutik aterata eta irakurtzen
hasten da).
Gorputzak askatu nahirik
borrokatzen gara kontzientzia batekin
isilarekin, nahasturarekin, giltzapetuarekin
ikusten ez dugu heriotza hasiz goizero
zer garen erabat jakin gabe oheratuz gauero
izan bagarela pentsatuz
ez garela jakin gabe.
Izan gintezkeena ahaztuta.
Itsaso: Zapaltzailearen arima zapaldua, Harri. Zer sentitzen diagu
Amerika esplotatu eta ustiatzera, jatorrizko Amerikarrak sun-
tsitzera, joandakoen abizen euskaldunak aditzean? Zer sentitzen
ote dik madrildar iraultzailearen bihotzak, euskaldunon Inde-
pendentzia eta Askatasuna oihua Guardia Zibilek suz apaltzen
dutenean?
Harri: Eta gizonok, Itsaso? (eserita jartzen da, publikoari begira).
Eta nik, zuok, arrok, ze zizare klase sortzen zaigu hemen barruan
emakumeek bandera morea haizatzen dutenean?
Itsaso: Eta marisorgin emeek. . .
Harri (moztuz): Marisorginak?!
Itsaso: Bai, Marisorginak, Mantis religiosa hoiek (eta Harñrenga-
na itzultzen da bihurñ). Marisorgin emeek arraren hazia xurgatu
etaaaaa kraxka kraxka (Harriri eskuekin gorputzan kraxka kraxka
eginez) kraxka kraxka arraren buru ireeensten dutenean? Glug.
(Berriz ere gora begira biak).
Itsaso (galdera bakoitzaren ondoren pausa txikiak eginez): Ha-
rri, ez ote gaituk denok emakume nolabait? Eme kume... edo
Emarkume? Hiretzat zer duk ar ala eme izatea? Ene ene, gaur
ipar izarra ere nahastuko diagu
Harri: Baaaa, Itsa, nik galdetu izan zionat hori nire buruari. Ume-
tatik.
Itsaso: Zientzialarien arabera...
Harri (mostuz): Gizonetatik nork ez ote zion inoiz galdetu bere
buruari,"ez ote nauk eme, ar baten gorputzean?" Edo. . . "zerga-
tik izan diat inor ohartu ez den eme joera hori? Zergatik kilikatu
naik Unaik. .."
Itsaso (xuxpiro bat eginez): Behin norbaitek esan omen zian, mi-
lioi bat gaixotasun diferente direla maitasuna. Finean hormona
isurketa ezberdin batek bereizten omen gaitik.
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
Harri: Fisikoki. Ados. Eta bestela?... Fisikoaz aparte. . . Burua biho-
tza... Jarrerak, jokabideak pentsatzeko modua, mundumira...
Zerk bereizten gaitin? Non zagon marra? Ba al den marrarik? Ba
al den etenik?
(Ixilune bat eta ksaso kantatzen hasten da, Berri Txarraken "Non
Bestela?" Kantua da).
Gauez beharko du
esan bestela
nola ihes egin zaintzarik eta estuena
duen ziegatik
gure begi itsuen begiradapetik
giltzape propiotik
norbere izenaren zama astunetik
Itsaso: Bizkaiera eta gipuzkera. Ba al dek etenik?... Hartu Do-
nostiar bat eta Bermiotar bat eta entzun. Bai, noski, dudik gabe
esango dek: Pello bizkaitarra, Axun gipuzkoarra.Ya. Baina hartu
orain Mutrikuar bat eta Ondarrutar bat, edo... Mendaroarra
eta Elgoibartarra? Edo Oiartzuarra eta Lesakarra. Zein da gi-
puzkera, zein bizkaiera, zein goi nafarrera?
Harri: Itsa, begira ipar izarra! Mozkortuta dabilela zirudin, ñir-ñir
ñir-ñiri... Itsa, baina. . . zer ari den, gipuzkeraz ala bizkaieraz? Arra
den ala emea?
Itsaso: Harri, zirika edo?
Harri: Hmmm... Yaaaaa...Trantsizioakbadaudela esan nahi den,
berez ez dagoela etenik. .. Mendaroar eta Elgoibartarrak ere
badaudela...
Itsaso: Horixe ba. Horixe ba. Harri. Eta gu, hala jaio direlako...
Amets gipuzkoarra eta Araitz bizkaitarra. Amets arra eta Araitz
emea. Hain arin! Pentsamendu Etenaren Tirania, Harri. Richard
Dawkins.
Harri: Nik bizitzaren obserbazioa deitzea nahiago.
(Ixilunea, eta Itsasok berriz kantu berdinañ ekiten dio).
Hegan egingo dut
kanta honetan bezela
mugaren batetik itxoingo dizut
non bestela?
(Ixilunea, eta berriz Itsaso hasten da).
Itsaso: Harri. Zer litzateke gure bizitza Vatikanorik existitu izan
ez balitz?
Harri: Edo De Lancrerikjaio ez balitz, hara bestea! EdoTorque-
madarik!
Itsaso (kolpez eseri eta Harñren aldera okertuta): Eta egingo ba-
genikek? Eh, Harri? Egingo bagenikek?
Harri: Zer? Orain? Hemen?!
Itsaso: Ze hemen, ze orain?! Ez, ez laztana, ez. Ekintza, potto,
ekintza! Begira, hauxe dek buruan dedana. Loiolako santutegia.
Leku aproposena dek. Opuseko unibertsitatea ere bai.Tira, jar
dezagun lehen aukera. Loiola.
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
(eta kontakizuna hasten du, bitartean beste aktoreak agertzen
dira, eta egiten duten hoñ da Itsasoren kontakizuna, beraz, hasiera
hasten da bere ahotsez, baina gero ahotsa ixiltzen da eta biak
desagertzen dira. Itsasori entzuten zaio bakarrik, 13 apostoluen
aipamena da. Beraz, aktoreak geratzen dira taulan, eta hauxe da
egiten dutena:)
Goizeko laurak Urrats odoleztatu batzuk Santutegitik hasi eta
kalerantz... l3mosaiko...
(Loiolako santutegia ageri da pantailan. Urrats odoleztatuak san-
tutegitik ateratzen dira eta jada oholtzan egiten dituzte urratsak,
pantailatik hasi eta publikoruntz. Gero, 1 3 mosaiko aipatzen ditu
Itsasok ( 1 3 apostoluak), hauetako bat agertzen da taulan, urratsen
amaieran. Mosaiko sexuanitzak dira, biluziak bularrak eta zakila,
edo alua eta ileak bularrean etab. Kate apurtuak dituzte oinetatik
zintzilik. Eta margoketa bat egiten dute:)
Emar kume?
(Eta badoaz).
9.Agerraldia.
ksaso eta Harñrekin elkartzen dira Ane, Txilar, Saseta eta Auritz.
Etxe batera sartzen dira seiak. Azken bilera da: Mahai baten ingu-
ruan biltzen dira. Bruselako ekintza prestatzen ari dira. Izara luze
batjosten bezala ari dira, eta margotzen. Pantailan Bruselako par-
lamentua ageri da. Eta hitzak..
(Nahaste borrastean, ez du inporta nork zer esaten duen, hoñ bai,
bakoitzak lerro bat)
Helioz
Bai, Heliozkoak.
Zenbat?
Hamasei. Erraldoiak.
Haria?
Hiru. Luzeak.
Kurduak zenbat?
Lau. Haien barne mugak bezala.
Parisko Komunakoak animatu dira. Eta Castillako komuneroak!
(Guztiek) Aupa zuek!
Zenbat izara zati beraz?
Gureaz gain?
Bai!
(Guztiek) Hamaika!
(Eta ahots batekgaldera bat) Eta Manifestua?
(Denak bat batean paralizatuta geratzen dira, denbora gelditu ba-
litz bezala. Orduan irratiko albistegia entzuten da).
... Berriemaile Bruselatik Iratxe Etxebarria. . . Egunon Iratxe.
Egunon bai. Zuk esan bezala Bruselako Europarlamentua izara
erraldoi batek estalirik esnatu da. Goitik behera estalita. Orain-
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
txe bertan hamarka polizia eta dozenaka kazetari eta kamera
daude hemen inguruan. Hesiturik daukate inguru osoa, baina
argi ikus dezakegu, oso argi, izaran idatzia dagoena. Hizkuntza
askotan idatzia dagoela ikus dezakegu. Goiburu bat du ingelesez
"Nevv States?" eta azpian kolore ezberdinetako izara banatan
esaldi bat, dirudienez munduko hizkuntza ezberdinetan. Guk
euskaraz idatzia dagoena irakurtzen ahal dugu. Eta bertan dio:
"Zergatik ez? Herñek Askatasuna" Eta izararen azpian berriz ere
ingelesez: "Of Course. Yes We Can". Hor ari dira suhiltzaile eta
poliziak lanean, baina oraingoz behintzat ez dute izara erretira-
tzerik lortu. Berri gehiago jakin ahala. . .
I O.Agerraldia.Azkena.
Argi denak itzaltzen dira. Irudi bat pantailan: Anboto, eta erreka
baten soinua. Zuberoako xirula. Itzaltzen da dena. Berriz piztu eta
mahai bat: aurrean ikur bat duen izara koloretsu bat eta ondoan
ikurrina, gurutzea zuri beharrean more kolorekoa, atzean pertso-
na bat kareta batekin. Eskuan galtzerdi batekin egindako panpin
modukoa, baina mahaiazpian du, ez da ikusten. Horrek hitzegingo
du gero. 8/ minutu dena ixilik Badirudi zerbait ez dabilela. Publikoa
ezeroso. Argiak itzaltzen dira. Beste minutu bat. Hitzegiten hasten
da ahots bat:
Ikasle, langile, Andere Gizon GizAndere. Hartu artea eskuan
ametsa buruan maitasuna bihotzean. Nik (eta foko batek eskena-
tokiko pertsona argitzen du, kareta kendu eta kaputxa batjantzita
ageri da, galtzerdi panpina mahai azpitik mikrora gerturatuta eta
hizketan. Ez da beste ezer ikusten).
Zuk (eta publikoko pertsona bat altxata argitzen du, hau ere kapu-
txarekin eta kareta bat buru gainera igota). Guk (eta eskenatokian
dagoen multzoa argitzen du beste fokoak multzo koloretsua da,
denek dute kareta kolore ezberdinekoa, jantziak, denetañkoak).
Emakumeok, akabatu zonbia, egin irrifar. ARTEA ari dugu. Ni
ArtHerRia gara. Geurea da Ekintza. Neurea Erabakia. Ametsa
Iraultzaren Ipar. Iparra Iraultzaren Amets.
(Argiak itzaltzen dira bat-batean. Hiru segundura ahots batek or-
duan...).
Sasi arteko MANIFESTUA: (dio).
(Foko bat pizten da. Papera eskutan norbait dabil, alderik alde,
kareta morea jantzirik. Manifestua irakurtzen du).
Sortzez bizi gara
harriak zirkuluan jarriz sortzen gara.
Edonon bizi gintezke, baina hemen bizi gara.
Gure baitan daramagun herrialdea inguruan adierazten zaigun
probintzia baino egokiago,
ederragoa eta duinagoa da.
Ez gaude hobeki begiak itxita.
Markatuko ditut pauso berriak
larre bera ez dezadan bi aldiz azpiratu.
Minik arraroena ematen dit
galderak askatzeko dituen horren begiradak
Minik arraroena ematen dit
bere hesiak askatzen ari den alabari
hesi pisutsu eta artifizialenak
g atai-amiñe]|
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
ezarñ dizkioten hoñen faltseriak.
Aurkituko dut naizen honetaz libre gozatzeko
manera
zapaltzen dudana sortzen ari garen bihozkada
itzaletan daudenak askatu
eta gu geu askatzeko planifikazioa.
Deiadarra.
Desmaskaratu eta malko pintatuak ezabatu.
(Azken esaldia esatearekin bat, Kareta kentzera doalañk argiak
itzaltzen dira. Beste hiru segundura Anbotoren irudia pantailan. Eta
irñntzi bat).
20l2ko Lasarteko ekitaldirako egindako lana
Bibliografia:
Leire Bilbao. Ezkatak
Richard Davvkins. £/ Cuento de/ Antepasado.
Bern Txarrak. Non ñestela?. Harian diskotik
Lydda Franco. Bolero a media luz.
Omar Cabezas. Cancion de amor para los hombres.
Jurgi Garitagoitia kide presoaren poemak (6,8 eta 1 0. agerraldiko manifestua).
Bazatoz, umore?
Batzuetan armairuan gordetzen zait. Ez du irten nahi izaten.
Egoskorra ote den nago. Ala ez dagoen. Existitzeari utzi ote
dion. Mututu ala muturtu egin ote zaidan. Ebaporatu airean.
Urrundu ala betirako ihesari ekin. Zergatik ezkutatu zara?Tutik
ez. Badakit batzutan... Egun denak ez direla... hanka eskumaz
jaiki. . . Zergatik ez didazu azaltzen? Kobardea ez zarena dakit. . .
Ez duzula zarata maite... Hitz zehatzen zale... hutsalkeriak ez
zaituela... Ahalegin handiegia al naiz zuretzat? Oinak arrastan
daramatzadala. . . Okotza bularrera atxikia. . . begi niniak ez duela
diztirarik. . . Denbora nahikorik ez al dizut eskaini? Ala gehiegi?
Sobera akitua zenbiltzala abisatu zidaten... kexaka zenbiltzala
ohartarazi zidaten... Ba ote armairuan ezkutatzeko nahikoa
arrazoi? Barrutik giltzaz ixteko... kris eta kras! Giltzarrapo
astunagorik! Bai, ezpainak ikusi ditut ispiluan gaur ere, elkarri
itsatsiak, horizontal. Herenegundik zaude missing. . . Bi eguneko
erresakarako ere ez zen izan bota zenuena! Ez dut uste atzoko
giltzariak petraldu zintuenik. .. Bai, ez nintzen bizkor ibili...
zuk ere ez zenidan lagundu... orain ikusita... hain zaila ere ez
zenuen... "amaren aurrean ere egin ez dudana zuri eskaini?"
esaldi horrekin egin zeniezaiokeen itzuri... Ezezkoan tema
nintekeen, bai... Barrabilak altxatzeko agindu zidanean ixilarazi
zintudan... bazentozen eta! Zezena bezela mmmmmm!!!...
lehenago behar zenuen atera, ordurako lokatzetan baikinen...
Hortik aurrerakoa erreza zen. Mingaina ere atera niezaiokeen,
bi hatz lodiak belarri punta banatara eraman... Zuk ere ez
zenidan lagundu ordea... Ipurdia erakutsi nion... eta besazpiak
eta orpoak. .. barrabil atzerik ez, ordurako desagertua zinen,
badakit, baina jakintzazu ez nituela altxa. Ez nituen barrabilak
altxa! Zure ordez etorri zitzaidan ixila. Hark erantzun zion. Beraz,
[ ataram,ñe|
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
ez da giltzariak petraldu zintuela. Ez duzu behintzat motiborik.
Baina zu, armarioan kris eta kras! Egoskorra zer den ezereza!
Atzo, bertan izan bazina... Lehertuko ginateke biok. Soiree-
ko lehen erronda zen. Pingui agertu zen aspaldiko partez. Bai,
ibilkera pinguinistikodun presozaina. Nola dakidan? Tin-tan-tin-
tan-tin-tan egiten zuelako oihartzunak korridorean. Eta gatibu
batek "Pingui, vas a IArtique!" egin ziolako oihu. Eta guztiek barre.
Nik ez. Banan bana ireki zituen begitxuloak. Miuun igotzean, klank
jaistean. Miuun klank miuun klank, miuun klank Hurbildu ahala
ozenago MIUUN KLANK, MIUUN KLANK Eta ni... paperaz
estalia nuelakoan... flamenkoari jarrita besoak gora, eskuak
ehun ta laurogei gradutako jiratan, oin hutsak lurrari orpoka
eta gerria ezker eskuin... benetako sevillanetan! Olejeze, yevo
ya pa quinze dias. . . orpoak kanka! V van pasando los dfas. . .
altxa eskuak. . . no hay quien se aleje de ti. . . beste orp. . . miuun
"ohi, Mais Iriondo... habille-toi sil te plaiti!" ETA KLANK! Ez nuen
barrerik egin...
Halako aukera eta agertu ez. Zurea larria da gero. Pinguik
etorritako bidetik aldegin zuen. Badakizu, presozain kakatiek
egin ohi duten gisan, behin fitxatu eta atzera buelta kooorrika
korridorean, umeek logela ilunetiksalako argira nola. "Allez Pingui,
vas vite, droit a IArctique!H" . Eta barreak. Nik ez. Izerdia xukatu eta
musika itzali. Horixe egin nuen. Eta leihora. Hil argi potoloa mila
zatitan sarturik, aurreko murru grisetik gora beha jarri nintzen.
Zergatik ixiltasun hau?
Iluna konplize, izarez egindako soka luze batean zintzilik
merkantziaren bat hara hona zerabilten bi presok. Leihotik
leihora. Batimenduaren ertz batetik bertzera, hogei metro luzeko
garraioa. Metro aunitz. Eta zer? Trabatuta geratu ez zitzaien
ba tarteko metal sareren batean! Batek handik eta besteak
hemendik, tira sendo!, baina txina ez zela destinura iristen.
"Conard?! Pour la tete de ma mere!, nik dilaspa (hemen atzekoz
aurrera mintzatzeko ohitura dago, beraz, aspaldi) atera det
sh/'ta!"
"Korana testigu, ula ez detela soja (jaso)!"
"Nik dilaspa bota det, guruse (seguru) soja dezula, pour la tete
de ma mere! Fils de pute!"
"Fils de pute, ni?! Hi, kitotxi (Txikito) junai tzarranak (antzarrak)
perratzera!!!"
"Earki zeok, earki zeok, arbi (bihar) ikusiko dittuk tzarranaklll"
Ba ez ba, aizu, zu hor ere missing. Aidanez, gaur nire azpiko
etxartean suertatu dira biak promenadean. Zalapartak entzun
orduko inguratu naiz leihora ostia, atzoko antzarrakl. Ba elkar
jotzera zihoazen momentuan, batek burua altxa du regard!, eta
hantxe ez dute ba ikusi bezperako soka sarean trabatuta! Eta
hamabigarren zelda parean behar lukeen sh/t-aren arrastorik
ez. Pentsatuko duzunez, hamabigarren zeldako tipoa begiradaz
zulatu dute aurrena, eta gero. . . tzarranak perratu!
Honek ekarri dit gogora iazko kuadro hura. Eguzki galdatan urtu
gineneko hura. Oroi, otoi. Bat-batean sortu zinen gazi zaporez,
barre mingotsaz, baina barrez, flnean. ONUko laguntzaile
humanitarioektxakurrei lez bazka herritarrei botatzean sortzen
den irudi HUNKIGARRJKI salgarri hori, berta bertan ikusi
[ ataram,ñe|
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
genuenean. Ez ziren umeak etxartekideak. Batak, Kontraxek,
ile urdindua; Hassanek, boxeolari sudurra; hirugarrenak
Hardy lodiaren itxura -Flakoaren txuribeltzeko kolegarena-.
Gazteenak hogeita hemezortzi. Gogoan dut, paketea lehen
pisuko gr/7/atik (sare metalikotik alegia) etxartera bota zutelarik,
nola boxeolariak sartu zuen hanka instantean Kontraxen esku
artean zen zorro nabarra eskuratzeko. Nola bultza zion azkenak
Hassani eta nola Harryk (tontoa zirudien ba!) jaso zuen trofeoa.
Nola ile urdinak tente, zuzendu zitzaion gizenari mmmmmm!,
nola askatu zuen honek altxorra eta nola Hassanek atzetik
berriz ere hanka zuztarra luzatu, Kontraxi erregatea egin eta
poltsatxoa bereganatu zuen. Nola hiruak errugby mele batean
kateatu ziren eta nola azkenean etxarte osoan parreak lehertu
ziren pakete humanitarioarekin bat. Dena hauts.
Ricore kafea zen. 1 00 bat gramo. Lurrean partzabaldu ziren txustar,
karkax, plastiko eta paper pusken artean. Orduan desagertu zinen
zu, oroitzen?, lurrera makurtu eta bakoitzak bere herena snifatu
zuenean-esateko moduada-.Ondoren Hassanekpromenadaroko
bere helburuari ekin zion, 33 gramo ricore poltsikoan, harro
demonio, "Eh, mon pote, t'as du tabac?'. Berriz agertu zinen, gorriz
beztiturik eguneroko noriara itzulita. "Z/'mer" (merci).
Gogoan duzu Parixen bizi den Hazpandar zahar hura? Negu
gorriaren atarian agertu zen bizarzuri garraztaffari hura? Beste
SDF (Sans Domicile fi'xe, etxegabeei deitzen zaie hala, hitz denak
siglaratzeko ohiturari men) batzuren antzera aurkeztu zitzaigun
etxartearen hotzean, kartzelaren "ogia eta ohea ziurtatua!"
eskaintzari muzin ezin egin eta polizia komisaldegian, Casio
erloju ostua eskuan, bere gorputza entregatu ostean. Bertsolaria
bera. Bertsolari antzinakoa euskara aski garbian kantatzen zuena.
Boza sakona. Pare bat bertso oroitzen ditut -segituan apuntatu
bainituen nire kaiera gorri ikustezinean. Bata, bi egun lehenago sortu
zuen.bigarrenaberriztatuai baten moduramihianzeramanzakuzarpail
itsaskor baten antzera, bere izanaren testigu. Hara bi bertsoak, hitsak,
grixak, zatarrak, zarpailak, garrtzak Brassens anarkistaren "La chanson
de l'Auvergnat" kantuaren doinuan abestu zizkigunak:
Izara zuri ixila
orbel lotien estalki
nora doaz bi zozo beltz
barraskilo bi ehizaki?
Atera ditut leihotik
hiru edo lau argazki
Argi ta itzala bereiziz
hormigoi murru bat aski
Erlojuko orratzen kontra
lurrunka hamaika narrasti
Hamaika zaintza postuak!
Txakurrak ehun ta zazpi!
Zoologiko eder hau
begipe hontan izaki
Goxo bilduko nauela
manta berdeak badaki
Usoak hankaz gora zut
Txarrantxa desagertu da
Trikolorra petrifika
harresian pitzadura
inularrak ezin ditu
etxegabeak ardura
zeropeko filma whiskey'z
sartu dute teilatura
g atai-amiñej
Aitzol Iriondo Yarza
Artherria | Bazatoz, umore?
Non dira chauffage zentralak!
Non, edredoi goxo hura!
Kale kantoi ilunean
katu baten hezurdura
Ondoan eltze keztu bat
eskuz egindako sura
Amona zahar batek aupetzl
untxia jan du gustura.
Hodeiertza zuri da. Hortik gora urdinduz doa amiñika, arinetik
sendora. Eta begira!, han urrunera begiratuko bazenu -baina ez
zaudenez ezin ikusiko duzu-edifizio luze bat ehizatuko zenuke begiaz.
Eraikuntza hark -largabistarik ezean ezin antzeman zer demontre ote
den (Ikerrek dio silo bat'Jurgik ur depositoa!, beste Ikerrek auskalol, eta
nik berdin)-, adierazten du guretzat iparra. Ez da iparra ordea! Hegoa
da, hego mendebala, guretzat ipar dena. Eta orain, hemen bazina
ostikoz bidaliko zintuzket zeruan gora, urdin ilunduaren parera arte
gutxienez, handik teleskopio sobietarren prezisioz ikusitakoa konta
diezadazun. Handik, teleskopio sobietarren prezisioz, zortziehun eta
laurogeita hamar kilometrora beste eraikuntza atzemango zenuke.
Haren azpialdean eskailera batzuk eta sator zulo bat. Eta txakur espien
tramankulu orojakileak erabiliz ilunpe beltzean oraintxe gure aurrean
diren berrehun eta zortzi begi dizdirak kausituko zenituzke. Bazatoz?
201 Iko Lasarteko ekitaldirako idatzitako testua
Joseba Sarrionandia Uribelarrea
egin zuten eta 1 985eko San
rtuteneko espetxetik ihes egin
zuen. Ordudanik erbestean bizi da.
- Eako Poesia Egunen baitan, Joseba Sarrionandiak, bertan, irakurtzeko bidalitako lau poema -
Bergara 1838
Gerlaren ondoren ezin da, jakina, justizia
egokirik banatu.
Ehun milek mereziko luke, legeen arabera,
zigor gogorra,
eta ez litzateke egokia gehiengoa
kondenatzea.
Egin daitekeena da, hartu edozein eta horri
bi aste kartzela ezarri,
eta beste hura libre utzi, eta honi,
gizajoari, hogei urte,
eta gero hartu beste bat eta horri, errudun
handi horri, ostera,
zigorra beharrean, urrezko medaila bat
publikoki ezarri
edo pribatuan eta hurrengoari hiru urte, eta
horko beste kriminal zital horri,
indemnizazio aberatsa, biktima lez, azken batean
denak izan garelako,
aldizka, borrero eta biktima. Hala egin daiteke
justizia,
justizia egiteko era bat da behintzat, eta baliteke
hala komeni izatea,
gauzak errazteko eta, batez ere, beste ehun
milaren inozentzia azpimarratzeko.
ataraminel
Joseba Sarrionandia Uribelarrea
Poemak
Ondo begiratuez gero, tontoen gauza litzateke
ez ohartzea justizia delako hori
gauzak egiteko modu bat baizik ez dela,
beste modu batzuen artekoa,
komenigarriagoa behar bada, baina ez berez
justuagoa edo duinagoa,
gerran antzeko ekintzak egin dituelako mundu guziak,
pertsonalki
edo ordezkarien bidez, eta horixe delako, gainera,
gerraren tragedia
eta erru orokorra: krimenaren eskema onartzea
edo, hain luzaroan,
krimenaren eskema emendatzeko imajinaziorik
ez izatea.
Gorozika 1937
Ez zara zu, zorionez, 1 937ko maiatzean Gorozikako
baserri hartara sartu zena
eta sortetxea, egunsentiko behelainoak desegin orduko,
hondaturiktopatu zuena.
Hark ez zekien etxekorik aurkituko zuen, etxean.
Ez zegoela inor ematen zuen,
etxeko txakurra ere ez zitzaion irten bidera
aspaldiko kontentuekin.
Milizianoek utzitako zaborra bakarrik atartean,
atea parez pare zabalik,
ezkaratzean aulkia hautsirik, errautsa barreiaturik
Kortara sartu zen,
abererik ez kortan, eta han ilunetan zegoela zarata bat
entzun eta tiro egin zuen
goruntz. Hiru zulo egin ziren zurezko sabaian eta
hiru zuloetako batetik hasi zen
odola jausten, irobala gorriaren moduko zorrotada
mehea, bere besagainera,
epela, isilik, eta ez zekien odol hura zerena zen
edo norena.
ataraminel
Joseba Sarrionandia Uribelarrea
Poemak
Problemak
«Ez dago problemarik. ..» erantzun nion, polizia atzetik zuela
eta ea lagunduko nion esan zidanean,
Eta autoz eraman nuen leku seguruago baterantz,
seguruagoa zela uste nuen behintzat,
gauez eta euripean.edozein momentutan kontrol batek
ebaki zezakeen bide ikaragarri hartatik.
Fabrikaren alboko tabernara sartu ginen, egunkari bat zegoen
mahai gainean tolestuta,
eta neure lagunaren aurpegi laurden bat ikusten zen portadan
lehen planoan,
eta diru-ordain handi bat eskaintzen zen bera harrapatzeko
edozein informazioren truke.
«Igual, badago problemaren bat. ..» esan zidan lagunak
ispilua ematen zuen erretratu hura alboratuz.
Zineko gertaeren modukoa da, pentsatu nuen, baina
zinekoak baino arraroagoak ziren gauzak,
zinezko euria, gurpil zipriztinak, bide alboko amildegiak,
eta polizia guzia imajinatzen nuen atzetik. . .
Problema ezaren esaldi harekin, hara, zeharo ekibokatu nintzen.
Bazeuden problema batzuk, laster agertu ziren.
Nire izena egunkarian azaldu zenean, neuk ere polizia atzetik nuela,
beste lagun bati eskatu behar izan nion laguntza.
«Ez dago problemarik. ..» esan zidan lagunak, thriller hasiera bat
asmatzeko intentzio nabarmenikgabe.
Bederatzi te kikara Saharako basamortuan
I
Lehenengo te kikara bizitza bezain
garratza izanen da,
bigarren te kikara amodioa bezain
samurra,
hirugarren te kikara heriotza bezain
goxoa.
2
Lehenengo te kikara amodioa bezain
garratza izanen da,
bigarren te kikara heriotza bezain
samurra,
hirugarren te kikara bizitza bezain
goxoa.
3
Lehenengo te kikara heriotza bezain
garratza izanen da,
bigarren te kikara bizitza bezain
samurra
eta hirugarren te kikara amodioa bezain
goxoa.
Mikel Zarrabe Elkoroibide
1 989. urtean atxilotu zuten Frantzian.
Orain Espainiako kartzeletan daukate.
| ataramiñej
Mikel Zarrabe Elkoroibide
Mdir^zk.Lik
| ataramiñej
Mikel Zarrabe Elkoroibide
Mdir^zk.Lik
H
im
1 'X>
^vhP^
\,->
r
■
^
fy
J
L rt
rfe&,
[ ataramiñej
Mikel Zarrabe Elkoroibide
Mdir^zk.Lik
| ataramiñej
Mikel Zarrabe Elkoroibide
Mdir^zk.Lik
[ ataramiñej
Mikel Zarrabe Elkoroibide
Mdir^zk.Lik
| ataramiñej
Mikel Zarrabe Elkoroibide
Mdir^zk.Lik
Itziar Plaza Fernandez
1982
Bilbo
2009tik hona daukate preso.
Maison d'arret des femmes
9, avenue des peupliers
5| 705 Saint-Genevieve-des-bois G
| ataramin<||
Itziar Plaza Fernandez
Mar: Lizk.iLik
| ataramin<||
Itziar Plaza Fernandez
Mar: Lizk.iLik
m,
Joseba Galarraga Arrona
1 999tik hona daukate preso.
C.R Valladolid
4701 I Villanubla
Valladolid
| ataramiñej
Joseba Galarraga Arrona
Marrazkiak
Julen Atxurra Egurrola, Pototo
Lekeitio
Atxilotze data: l996ko uztailak23.
M.C.Saint Maur
Bel-Air
36.255 Saint Maur Cedex
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
m+- 0- ^* _T
' - n
3L_
i'iT - p- -— -- —
E&
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
A«**USA
rttutivt
IL VH*. K
ai.it**!*-
ftlHf.*,***-*
8 i n*r Kt tx.
tfolt**A
1 l*i»M
ataraminel
Julen Atxurra Egurrolla, Pototo
Marrazkiak
w
Mikel Orbegozo Etxarri
1979
Intxaurrondo
Atxilotze data: 2005eko otsailak
Badajoz-Prision Provincial,
Carretera de Olivenza, km. 7,3-
06071 Badaioz.
1 IRUPiMCÑA
iPuiuak »j*ie*i ae«tei7Wij r &TA w*J(mai1 *we*i
JtfcJtCArfei el^EI- - HGA»^ H0M-ETA»1 «^f*l
[ ataram,ñe]|
Mikel Orbegozo
Miiir:]zk.L]k
iNdCZ-
MATV>
UtteMCfUAr
" T- - I L ~ — ' \ I ^— ' ' -^
IrLifdt iQiti)»ii iLutitijfckJ Xrr ^tictf^ru &at A
N£** *an*(nif e.w*^*iJ att &e*cP*tu a»r
pA*S . Hf te £AUCA*A UA*lt"** tMAT*^
DU*UA, CTA UILrM t>»Tn/T *M* J lCATUlV».
;_ AjT*A*a>* ,TtLC MtT* *AT , gl.t^PJO ^A^ - -j >
f
tr
ilKltl.'FtJ B>AT-PJTAt1
6e«no."eu«^'"*J"'ft* **Ait*A#.cif jAHAd dc*a o*<.bu uirf >j*:,Aij,At*»pJ*i<
e(te «r=RiD hioia*akii sat ^jt^t^ ?iqa<j afBf #r^t**J wnat*n»
AUA, TTLg *?J J|
Mot* AfCTl ?t*j
9çTA <jn.tju*u ATe^
MfJttllA tFJTlijKi
(JileU CT* VD.T4U
itiofjj "oietc*".
ZtifJ! t*.l i * A5W
SeWUfTi.CU 2>Xutl
MSfJakJi? PIjJEZ
£T<?Bj*( IfLA
ttSlJT«|tJ
x-
FAUO ZuBXA ALftg Z*tUneCTVk Al*eWl*MJj FTXCfjVrJ* Wf EH-A JJAMAj.
[ ataram,ñe]|
Mikel Orbegozo
M..II i :lZkl::k
HX3I7. VAM AtUvA Kp.bJt'O
«4u«t)U*M wwas.u,tftr2. sieA>i
L^Miifc , Ce-UliU4k.,£Aklfttl4
»M«jlfcjs>A^^^ C"TA "CfclClfff,, .
>u«p IjCHtflA'
«j"a i7A>.:
=SaSwSIÑTt*W Tr^^UNIJAN^y^
[ ataram,ñe]|
Mikel Orbegozo
Miiir:]zk.L]k
PgJESoei 1DATZ.I
Zjl
1*J fH^ lj 'tll
uRVAfcfciLefco aeiA *f
[ ataram,ñe]|
Mikel Orbegozo
Miiir:]zk.L]k
I RABROAN
espePfeA
<?&
/^Pl ^^ M °&^ A
C^
c^
» c^
ZeuDA
c^& Prjesoa
^eR MODOZ ?
seNDATz-eico
[ ataram,ñe]|
Mikel Orbegozo
Miiir:]zk.L]k
AMA-
TA5UM
MOOULOAN
Itziar Moreno Martinez
Bilbo
1982
Atxilotzedata:20l 1.4.10.
B.P 85 Seysses
^ 1 603 Muret Cedex
"AMETS GOZOAK"
[ ataram,ñe]|
Itziar Moreno Martinez
Mar: Lizk.iLik
TXOKORIK ILUNENA ARGITZEN DUZUELAKO,
ESKERRIKASKO ESPERO EZ DUZUENEI, MILESKER".
lAVTd«ç-***> vt.ovA€«\a«.
[ ataram,ñe]|
Itziar Moreno Martinez
Mar: Lizk.iLik
Jon Aingeru Otxoantezana Badiola, Kirru
Ondarroa
Atxilotze data: 2002.
Poissy - Maison Centrale
1 7, Rue de I 'Abbaye
78303 Poissy Cedex
| ataramine|f
Jon Aingeru Otxoantezana Badiola, Kirru
Marrazkiak
thKS^^^^?*
HHRfm i.
^»,V\ ^___- —"
■1*
^iH r --^[
1
?K
-^^^H
| ataramin<||
Jon Aingeru Otxoantezana Badiola, Kirru
Marrazkiak
w d Gorka Lupianez Mintegi
Atxilotze data: 2007ko abenduak 6.
C.R Curtis-Teixeiro
Carretera de Paradela s/n
'ZP'
| ataram,ñe]|
Gorka Lupiañez Mintegi
Marrazkiak
~3U
*'%.
■
| ataram,ñe]|
Gorka Lupiañez Mintegi
Marrazkiak
[ ataram,ñe]|
Gorka Lupiañez Mintegi
Marrazkiak
(
^Ci
| ataram,ñe]|
Gorka Lupiañez Mintegi
Marrazkiak
*-*,_
££
ataramiñe
EUSKAL E RREP RES AL I ATU POLITIKOEN
LITERATURA KOADERNOAK
www.literaturakoadernoak.org
ataramiñe
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11